اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
يُوصِيکُم‌ُ اللّه‌ُ فِي أَولادِکُم لِلذَّکَرِ مِثل‌ُ حَظِّ الأُنثَيَين‌ِ فَإِن کُن‌َّ نِساءً فَوق‌َ اثنَتَين‌ِ فَلَهُن‌َّ ثُلُثا ما تَرَک‌َ وَ إِن کانَت واحِدَةً فَلَهَا النِّصف‌ُ وَ لِأَبَوَيه‌ِ لِکُل‌ِّ واحِدٍ مِنهُمَا السُّدُس‌ُ مِمّا تَرَک‌َ إِن کان‌َ لَه‌ُ وَلَدٌ فَإِن لَم يَکُن لَه‌ُ وَلَدٌ وَ وَرِثَه‌ُ أَبَواه‌ُ فَلِأُمِّه‌ِ الثُّلُث‌ُ فَإِن کان‌َ لَه‌ُ إِخوَةٌ فَلِأُمِّه‌ِ السُّدُس‌ُ مِن بَعدِ وَصِيَّةٍ يُوصِي بِها أَو دَين‌ٍ آباؤُکُم وَ أَبناؤُکُم لا تَدرُون‌َ أَيُّهُم أَقرَب‌ُ لَکُم نَفعاً فَرِيضَةً مِن‌َ اللّه‌ِ إِن‌َّ اللّه‌َ کان‌َ عَلِيماً حَکِيماً «11»
بدرستي که خداوند سفارش ميفرمايد در باب ميراث که پسر دو برابر دختر ارث ميبرد و اگر وارث دختر باشد بدون پسر اگر دو دختر و بيشتر باشند دو ثلث مال را ميبرند و اگر يک دختر است نصف ميبرد و از براي پدر و مادر در صورتي که اولاد هم باشند هر کدام يک سدس (يک ششم) (مال را ميبرند و اگر نباشند و وارث منحصر بپدر و مادر باشد مادر يک سوم ميبرد اگر ميت برادر نداشته باشد و اگر داشته باشد مادر يک ششم ميبرد و بقيه راجع بپدر است و اينکه ميراث بعد از آنست که وصيت و دين ميت خارج شود شما نميدانيد که پدران و مادران و اولاد کدام يک نزديکترند بشما در نفع ميراث و اينکه سفارش الهي فريضه و واجب است از طرف الهي درست است خداوند عالم و حکيم است.
اينکه آيه شريفه مشتمل بر سه جمله است:
(جمله اول)
در ميراث طبقه اول است که پدر و مادر و اولاد ذکور و اناث است و ميراث آنها دو قسم است: يک قسمت بالفرض است و يک قسمت بالنصيب و تفصيل آن اينکه است که اگر ميت هم پدر و مادر و هم اولاد ذکور و اناث دارد، پدر و مادر هر يک سدس که يک ششم مال است ميبرند چنانچه اگر پدر باشد و مادر نباشد يا بعکس
جلد 5 - صفحه 24
يک سدس خود را ميبرد بالفرض و بقيه ترکه بين اولاد ذکور و اناث تقسيم ميشود پسر دو برابر دختر و اينکه بالنصيب است، و اگر پدر و مادر و فقط اولاد اناث باشند ابوين همان بالفرض ميبرند و دختر اگر يک دختر است نصف ميبرد بالفرض و در اينکه صورت يک سدس ترکه زياد ميآيد آن را بايد پنج قسمت کرد يک پدر و يک مادر و سه دختر بالنصيب ميبرند ما زاد از آنچه بالفرض برده، و اگر بيش از يک دختر است يا دو دختر يا زيادتر که مراد از (فوق اثنتين) است يعني دو ببالا، دخترها دو ثلث ميبرند بين آنها بالسويه تقسيم ميشود و چيزي از ترکه باقي نميماند و تماما بالفرض است.
بلي اگر پدر تنها يا مادر تنها باشند يک سدس زياد ميآيد، اگر بيش از يک دختر باشند و يک ثلث اگر يک دختر باشد و اينکه ما زاد را بين پدر يا مادر و دختران نسبت بآنچه برده‌اند تقسيم ميشود بالنصيب در صورت اول که بيش از يک دختر است تخميس ميشود يک خمس بپدر يا مادر ميرسد و بقيه بدختران، و اگر يک دختر است تربيع ميشود يک ربع پدر يا مادر و سه ربع دختر تماما بالنصيب.
و اگر وارث منحصر بپدر و مادر است و ميت اولاد ندارد اگر برادر و خواهر هم ندارد يک ثلث مادر ميبرد بالفرض و دو ثلث ديگر پدر بالنصيب، و اگر برادرها و خواهرها دارد، اگر دو برادر هستند يا يک برادر و دو خواهر که صدق اخوة بکند که مراد از جمع بنص اخبار و فتواي اصحاب دو ببالا است حاجب ميشوند و همچنين چهار خواهر که بجاي دو برادر هستند مادر يک سدس بيش نميبرد بالفرض و پنج سدس ديگر پدر بالنصيب ميبرد.
و اگر وارث منحصر باولاد است و پدر و مادر ندارد، اگر اولاد منحصر بذکور يا منحصر باناث هستند بين آنها بالسويه تقسيم ميشود، و اگر ذکور و اناث هستند ذکور دو برابر اناث ميبرند يعني هر پسري دو برابر دختر ميبرد و در ذکور تنها
جلد 5 - صفحه 25
يا ذکور و اناث تماما بالنصيب است، و اما اناث تنها اگر يک دختر است نصف ترکه را بالفرض و نصف ديگر را بالنصيب، و اگر بيش از يک دختر هستند دو ثلث بالفرض و يک ثلث بالنصيب.
و تمام اينکه فروض در صورتيست که زوج يا زوجه نباشند و الا اگر ميت اولاد ندارد زوج نصف ترکه را ميبرد و اگر اولاد دارد چه از اينکه زوج يا زوج سابق زوج ربع ميبرد و اگر زوجه باشد اگر زوج اولاد ندارد ربع و اگر دارد ثمن ميبرد چنانچه بيايد
(جمله دوم)
ارث مطلقا بعد از وصيت و دين است که اگر ميت مديون است يا بطلبکارها با بخمس سادات و سهم امام يا بزکاة فقراء يا بمظالم عباد يا بنذر و عهد و قسم يا بکفارات يا بحج بيت اللّه بايد اول ديون را خارج کرد، اگر بقيه دارد ارث است، و همچنين اگر وصيت کرده بايد اول وصيت را خارج کرد و بقيه ارث است.
و وصيت زائد بر ثلث نميتواند کند مگر باجازه ورثه چنانچه گذشت، و اگر دين و وصيت هر دو است اگر ترکه تکافؤ ميکند بهر دو عمل بايد کرد و الا دين مقدم است بر وصيت و لو در آيه ذکر وصيت مقدم شده، لکن در مقام ترتيب نيست و اگر ترکه کمتر از ديون است بايد تقسيط کرد هر مقدار که ميشود و اگر ميت اشتغال ذمه بنماز و روزه دارد اختلاف است که از اصل خارج ميشود يا نه در صورتي که پسر بزرگتر نداشته باشد و الا بر پسر بزرگتر است در مقابل حبوه که مخصوص او است و ساير ورثه حق ندارند.
(جمله سوم)
در ذيل آيه شريفه آباؤُکُم وَ أَبناؤُکُم تا آخر آيه در مقام دفع توهم است که خيال نکنيد در موضوع ارث پدر و مادر يا اولاد بعضي مقدم بر بعضي باشند اينها در اينکه طبقه مساوي هستند از حيث ارث بلي در غير اينکه موارد البته پدر مقدم
جلد 5 - صفحه 26
است بر اولاد مثل تجهيزات ميت و غير آن، شما نميدانيد خداوند عالم است و حکيم آنچه بفرمايد و آنچه بکند از روي حکمت و مصلحت است.