اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
وَ لَکُم نِصف‌ُ ما تَرَک‌َ أَزواجُکُم إِن لَم يَکُن لَهُن‌َّ وَلَدٌ فَإِن کان‌َ لَهُن‌َّ وَلَدٌ فَلَکُم‌ُ الرُّبُع‌ُ مِمّا تَرَکن‌َ مِن بَعدِ وَصِيَّةٍ يُوصِين‌َ بِها أَو دَين‌ٍ وَ لَهُن‌َّ الرُّبُع‌ُ مِمّا تَرَکتُم إِن لَم يَکُن لَکُم وَلَدٌ فَإِن کان‌َ لَکُم وَلَدٌ فَلَهُن‌َّ الثُّمُن‌ُ مِمّا تَرَکتُم مِن بَعدِ وَصِيَّةٍ تُوصُون‌َ بِها أَو دَين‌ٍ وَ إِن کان‌َ رَجُل‌ٌ يُورَث‌ُ کَلالَةً أَوِ امرَأَةٌ وَ لَه‌ُ أَخ‌ٌ أَو أُخت‌ٌ فَلِکُل‌ِّ واحِدٍ مِنهُمَا السُّدُس‌ُ فَإِن کانُوا أَکثَرَ مِن ذلِک‌َ فَهُم شُرَکاءُ فِي الثُّلُث‌ِ مِن بَعدِ وَصِيَّةٍ يُوصي بِها أَو دَين‌ٍ غَيرَ مُضَارٍّ وَصِيَّةً مِن‌َ اللّه‌ِ وَ اللّه‌ُ عَلِيم‌ٌ حَلِيم‌ٌ «12»
و از براي شما شوهران است نصف از آنچه زنان شما گذارده‌اند اگر اولاد نداشته باشند چه از شما و چه از شوهران قبل، و اگر اولاد دارند شما ربع ميبريد از ترکه آنها و اينکه نصف يا ربع بعد از اداء دين و وصيتست که آنها کرده‌اند و از براي زنهاي شما يک ربع از ترکه شما است اگر شما اولاد نداشته باشيد چه از اينکه زن و چه از زنهاي ديگر و اگر اولاد داريد زنها يک ثمن ميبرند حتي اگر چهار زن هم باشند تماما يک ربع يا يک ثمن ميبرند نه هر يک يک اينهم بعد از وصيت و دين است، و اگر مردي يا زني بميرد و وارث او کلالة باشند که برادر و خواهرند اگر يک برادر يا يک خواهرند يک ششم ميبرند و اگر بيشترند تمام در يک سوم شريک هستند بعد از وصيت يا دين مورث در صورتي که غرض اضرار بآنها نباشد و اينکه سفارش و دستور هست از جانب خداوند و خدا عالم و بردبار است.
جلد 5 - صفحه 27
اينکه آيه شريفه مشتمل بر دو قسمت ارث است:
[قسمت اول]
يک قسمت راجع بزوجين است شرحش بيان شد.
(اشکال)
در صورتي که ورثه همه صاحب فرض باشند و ترکه منطبق با فروض نشود کسر بر که وارد ميشود، مثلا ميت پدر و مادر و يک يا دو دختر و شوهر دارد، مثلا ترکه دوازده دينار است پدر و مادر هر يک دو دينار ميبرند چهار دينار ميشود زوج هم سه دينار ميخواهد که ربع شود و دختر هم شش دينار اگر يکي باشد که نصف است و هشت دينار اگر بيش از يکي است که دو ثلث است کسر بر کدام وارد ميشود!
(جواب)
مطابق مذهب اماميه مأخوذ از اخبار قطعيه و اجماع علماء اينکه اگر وارث صاحب فرض داراي دو فرض است در دو صورت مثل زوج و زوجه در صورت بودن اولاد و نبودن و همچنين مادر که در صورت بودن اولاد سدس است و نبودن ثلث است کسر بر آنها وارد نميشود فقط کسر بر آنها است که بالقرابه ميبرند و اگر سهم بالفرض در يک صورت است و در صورت ديگر بالقرابه است مثل پدر که با اولاد سدس است و بدون اولاد بالقرابه و همچنين بنات که با نبودن ابناء نصف و ثلثين است و با بودن ابناء بالقرابه (لِلذَّکَرِ مِثل‌ُ حَظِّ الأُنثَيَين‌ِ) است چنانچه بر ذو الفرضين هم چيزي زياد نميشود اگر زائد بر سهام شد و همين است معناي (لا عول و لا تعصيب) بر خلاف عامه که کسر و اضافه را بر تمام ورثه تقسيط ميکنند بلي يک مورد است که محل خلاف است بين علماء و آن اگر زني بميرد و منحصر بشوهر و امام است آيا ما زاد از نصف که فرض شوهر است بشوهر داده ميشود يا بامام يا اينکه فرق است بين زمان ظهور و غيبت، بايد تقليد نمود.
جلد 5 - صفحه 28
(قسمت دوم)
راجع بميراث کلاله است که خواهر و برادر باشند و اينکه طبقه دوم ميراث است که اگر طبقه اول که پدر و مادر و اولاد، و اولاد اولاد هر چه پائين رود نباشند ميراث بطبقه دوم ميرسد که اخوه و اخوات و اجداد و جدات هستند.
و تفصيل مسئله اينکه اخوه و اخوات سه دسته‌اند: امي تنها و ابي تنها و ابويني، اگر هر سه دسته موجودند امي تنها سهم من يتقرب به که ام باشد ميبرند يک ثلث اگر بيشتر از يک باشند و بين خود بالسويه تقسيم ميکنند ذکورا و اناثا، و اگر يکي بيشتر نيستند چه برادر تنها چه خواهر يک سدس ميبرند و آيه مخصوص باين قسمت است.
و اما ابي تنها با بودن ابويني هيچ نميبرد و دو ثلث ديگر يا پنج سدس ديگر بين ابويني تقسيم ميشود بتفاوت، برادر دو برابر خواهر. و اگر ابويني نباشد ابي جاي آنها مي‌نشيند و دو ثلث يا پنج سدس را ميبرد بالتفاوت.
و اگر فقط يک دسته بيش نيستند تمام مال را ميبرند، اگر امي تنها هستند بالسويه و اگر ابي تنها يا ابويني تنها باشند بتفاوت تقسيم ميشود.
و همه اينکه فروض در صورتيست که اجداد و جدات نباشند، و اما اگر باشند اجداد و جدات امي با اخوه و اخوات امي شريک ميشوند در ثلث و بالسويه تقسيم ميشود و اجداد و جدات ابي با اخوه و اخوات ابي يا ابويني در دو ثلث شريک ميشوند و بتفاوت (لِلذَّکَرِ مِثل‌ُ حَظِّ الأُنثَيَين‌ِ) تقسيم ميشود، و اگر اخوه و اخوات نباشند اولاد آنها بجاي آنها ارث ميبرند نصيب من يتقرب به را اولاد اخوه و اخوات امي بالسويه تقسيم ميکنند و اولاد اخوه و اخوات ابويني و اگر نباشند ابي تنها للذکر مثل حظ الانثيين تقسيم ميکنند.
(قسمت سوم)
ميراث اعمام و عمات و اخوال و خالات است که طبقه سوم ميراث است
جلد 5 - صفحه 29
در صورتي که از طبقه دوم احدي نباشد از اجداد و جدات هر چه بالا رود و از اخوه و اخوات هر چه پائين آيند نوبت بطبقه سوم ميرسد.
اعمام و عمات نصيب پدر را ميبرند و بتفاوت تقسيم ميکنند، و اخوال و خالات نصيب مادر را ميبرند بالسويه تقسيم ميکنند، و اعمام و عمات ابويني مقدم بر ابي تنها هستند چنانچه ذکر شد و اگر اينها نباشند نوبت باولاد آنها ميرسد و بهمين نحو که گفتيم تقسيم ميکنند.
بلي اينجا يک مسئله است بر خلاف قواعد ارث مطابق مذهب شيعه و اخبار متواتره و آن اينست که إبن عم ابويني مقدم است بر عم ابي تنها چنانچه امير المؤمنين علي عليه السّلام مقدم بر عباس بود در ميراث و مراد ودايع نبوت است و الا ميراث حضرت رسالت بدخترش صديقه طاهره سلام اللّه عليها ميرسيد که جزو طبقه اول است و نوبت بطبقه سوم نميرسيد، و از اينجا ظلم شيخين بفاطمه عليها السلام در موضوع فدک و تمسک بحديث مجعول که (نحن معاشر الانبياء لا نورث ما ترکناه صدقه) نمودند مخالف نصوص و ظواهر آيات شريفه چنانچه در خطبه صديقه طاهره است با اينکه اصلا فدک جزو ميراث نبود و نحله بود که حضرت رسول صلّي اللّه عليه و آله و سلّم در زمان حيات خود بصديقه طاهره واگذار کرده بودند.
(اشکال و دفع)
اما الاشکال اينکه در اخبار شيعه هم قريب بمضمون اينکه حديث داريم و چه نحو ميتوان گفت مجعول است.
و اما الدفع اينکه آنچه در اخبار شيعه است اينکه مضمون است که ما انبياء ده و دهکده و مال و منال نداريم که براي وارث بگذاريم بلکه علم و کمالات نفسيه را بآنها ميدهيم نه اينکه اگر چيزي باشد بوارث نميرسد و اينکه کلمه ما ترکناه صدقه قطعا مجعول و تحريف جمله اولي است.
جلد 5 - صفحه 30
(و اما قسمت چهارم و پنجم و ششم)
در صورتي که ذوي الارحام در هيچ طبقه نباشند ميراث بطبقه چهارم ميرسد که معتق باشد که مورث اگر عبد يا امه بوده و مولاي او او را آزاد کرده و در زمان آزادي ماليه پيدا کرده و از دنيا رفته و اقارب هم ندارد ميراث بمولاي او ميرسد، و اگر مولي نداشته يا قبلا وفات کرده طبقه پنجم اگر ضامن جريره دارد باو ميرسد و اگر آنهم نباشد طبقه ششم امام است و در زمان غيبت نايب او مجتهد جامع الشرائط است و زوج و زوجه با جميع اينکه طبقات شريک هستند بتفصيلي که گذشت
(تنبيه)
نوع عوام در باره تقسيم ميراث دو احتياج مبرم دارند: يکي بعالم باحکام ارث و محاسب که بحساب دقيق سهم هر کسي را معين نمايد، ديگر بدو نفر مقوم موثوق به که قيمت واقعي ترکه را معين کنند که اجحاف ببعض ورثه نشود و بالاخره اولي اينست که تصالح کنند.