تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ لَکُمْ نِصْفُ ما تَرَکَ أَزْواجُکُمْ إِنْ لَمْ يَکُنْ لَهُنَّ وَلَدٌ فَإِنْ کانَ لَهُنَّ وَلَدٌ فَلَکُمُ الرُّبُعُ مِمَّا تَرَکْنَ مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ يُوصِينَ بِها أَوْ دَيْنٍ وَ لَهُنَّ الرُّبُعُ مِمَّا تَرَکْتُمْ إِنْ لَمْ يَکُنْ لَکُمْ وَلَدٌ فَإِنْ کانَ لَکُمْ وَلَدٌ فَلَهُنَّ الثُّمُنُ مِمَّا تَرَکْتُمْ مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ تُوصُونَ بِها أَوْ دَيْنٍ وَ إِنْ کانَ رَجُلٌ يُورَثُ کَلالَةً أَوِ امْرَأَةٌ وَ لَهُ أَخٌ أَوْ أُخْتٌ فَلِکُلِّ واحِدٍ مِنْهُمَا السُّدُسُ فَإِنْ کانُوا أَکْثَرَ مِنْ ذلِکَ فَهُمْ شُرَکاءُ فِي الثُّلُثِ مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ يُوصى بِها أَوْ دَيْنٍ غَيْرَ مُضَارٍّ وَصِيَّةً مِنَ اللَّهِ وَ اللَّهُ عَلِيمٌ حَلِيمٌ «12»
بعد از ذکر ميراث ابوين و اولاد ذکر ميراث ازواج را فرمايد:
وَ لَکُمْ نِصْفُ ما تَرَکَ أَزْواجُکُمْ: و براى شما است اى شوهران، نصف آنچه بگذارند زنان شما، إِنْ لَمْ يَکُنْ لَهُنَّ وَلَدٌ: اگر نباشد آن زنان را فرزند، اعم از يکى يا بيشتر، خواه از شما يا از غير شما، چه مذکر و چه مؤنث، خواه صلبى خواه ولد ولد، و خواه ولد ولد ولد، هر چند پائين رود. فَإِنْ کانَ لَهُنَّ وَلَدٌ: پس اگر باشد مر آن زنان را فرزند مطلقا، فَلَکُمُ الرُّبُعُ مِمَّا تَرَکْنَ: پس شما راست چهار يک آنچه گذارند زنان شما، و اين نصف و ربع مر شما راست، مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ يُوصِينَ بِها: بعد از وصيتى که زوجات شما وصيت کنند به آن، أَوْ دَيْنٍ: يا پس از قضاى دينى که در ذمه آنها بوده باشد. وَ لَهُنَ
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 369
الرُّبُعُ مِمَّا تَرَکْتُمْ: و مر زنان شما را ربع است از ترکه، خواه زن يکى باشد يا متعدد، همه در قسمت ربع ترکه شريکند. إِنْ لَمْ يَکُنْ لَکُمْ وَلَدٌ: اگر نباشد شما را فرزندى، خواه يکى يا متعدد، مذکر يا مؤنث، از آنها يا غير از آنها، فَإِنْ کانَ لَکُمْ وَلَدٌ: پس اگر باشد شما را اولادى بر هر وجه، فَلَهُنَّ الثُّمُنُ مِمَّا تَرَکْتُمْ: پس آن زنان را هشت يک است از ترکه شما، و اين ربع و ثمن ثابت است براى آنها، مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ: بعد از انفاذ وصيتى که، تُوصُونَ بِها:
وصيت مى‌کنيد شما به آن، أَوْ دَيْنٍ: يا بعد از اداء دين که در ذمه شما باشد.
در کنز العرفان فرمايد که: در اين آيه تقديم ازواج، به جهت آنست که ايشان وارثند با جميع طبقات، و زوج را در لغت اطلاق کنند بر مرد و زن اضافه بر يکديگر، و در عرف مخصوص است به رجل، و انثى از آن مميز شود به «تاء» مانند زوجه.
تبصره: در منهج- علت در تعيين نصف براى زوج، و ربع براى زوجه، چند چيز است:
اول: فرمايش حضرت صادق عليه السّلام به ابن ابى العوجا که: انّ المرئة ليس عليها جهاد و لا نفقة و لا عقل انّما ذلک على الرّجال.
دوم- ايضا قال عليه السّلام: انّ المرئة اذا تزوّجت اخذت و الرّجل يعطى فلذلک وفّر على الرّجل، بعد فرمود: اناث در تحت عيال ذکرانند، و بر مرد است که زن را عيال خود قرار دهد و بر او انفاق کند. و بر زن واجب نيست که مرد را خرج دهد، و در وقت احتياج، نفقه‌اى که به او داده، آن را رد نمايد؛ پس بدين جهت توفير اموال شده بر او، و ذلک قوله تعالى: الرِّجالُ قَوَّامُونَ عَلَى النِّساءِ.
سيّم: عبد اللّه بن سنان اين مسئله را از حضرت صادق عليه السّلام سؤال نمود، فرمود: لما جعل لها من الصّداق.
چهارم: فهکى به روايت ابى هاشم جعفرى از حضرت امام حسن عسکرى عليه السّلام پرسيد: براى چه زن مسکين و ضعيف يک سهم اخذ مى‌کند، و مرد
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 370
توانا دو سهم؟ فرمود: لأنّ المرئة ليس عليها جهاد و لا نفقة و لا معقلة انّما ذلک على الرّجال. من در نفس خود انديشه کردم که اين همان مسئله‌اى است که ابن ابى العوجا از حضرت صادق عليه السّلام سؤال کرد، و به مثل اين جواب شنيد.
حضرت متوجه شد، فرمود: نعم، هذه مسئلة بن ابى العوجا و الجواب منّا واحد اذا کان معنى المسئلة واحدا. «1» و بعد از بيان ميراث ازواج، ذکر ميراث کلاله را مى‌فرمايد که: وَ إِنْ کانَ رَجُلٌ يُورَثُ کَلالَةً: و اگر باشد مردى، يعنى ميّتى که ميراث گرفته شود از او کسى که والدين و اولاد ندارد، أَوِ امْرَأَةٌ: يا اگر باشد زنى که ميراث برند از او کلاله. معنى کلاله: کلاله به معنى قرابت است. و اشتقاق آن يا از کلال است که نقصان قوت جسمانيه است، و يا از اکليل که آن چيزى است محيط بر رأس و وسط آن خالى است، و اطلاق آن بر وارث و مورث به جهت آن است که هر يک از وارث و مورث، منتسب است به ديگرى. پس کلاله نسبى است که احاطه بر ميت کرده و کل بر او شده از اخوه و اخوات. و اما ولد و والد، کلاله نيستند، زيرا اصل نسبند که منتهى به ميت‌اند و ما سواى والد و ولد خارج از اين، زيرا انتساب ما سواى ايشان بدون جهت ولادت است.
وَ لَهُ أَخٌ أَوْ أُخْتٌ: و مر آن ميت را برادر يا خواهر مادرى باشد، فَلِکُلِّ واحِدٍ مِنْهُمَا السُّدُسُ: پس هر يک از اين برادر و خواهر را شش يک است از ميراث کلاله. و مذکر در اين صورت با مؤنث يکسان است. فَإِنْ کانُوا أَکْثَرَ مِنْ ذلِکَ: پس اگر باشند بيشتر از برادر يا خواهر، فَهُمْ شُرَکاءُ فِي الثُّلُثِ: پس ايشان به تمامى، خواه مذکر و خواه مؤنث، از فريقين شريکند در سه يک مال، بى‌مزيت ذکور بر اناث، زيرا انتساب محض انوثت است. و اين ميراث به طريق مذکور مر ايشان را ثابت است. مِنْ بَعْدِ وَصِيَّةٍ يُوصى بِها أَوْ دَيْنٍ: بعد از انفاذ وصيتى که وصيت کرده شده است به آن، يا بعد از اداى دين، غَيْرَ مُضَارٍّ:
«1» منهج الصادقين، جلد 2، صفحه 452.
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 371
در حالتى که ميت غير ضرر رساننده باشد بر ورثه، در وصيت و دين. و ضرر در وصيت آنست که از ثلث مال متجاوز باشد. و زيان در دين آنکه: اقرار کند به دين براى کسى که در ذمه او چيزى نداشته باشد به قصد ضرر رسانيدن به وارث و منع او از ارث. وَصِيَّةً مِنَ اللَّهِ: حکم تقسيم ارث بر جماعت مذکوره، از حقّ تعالى صادر شده، يا در حالتى که ضرر رساننده نباشد ميّت، وصيت را که حکم آن از جانب خدا است. وَ اللَّهُ عَلِيمٌ حَلِيمٌ: و خداى تعالى دانا است به نيات شما در نفع و ضرر، يا در وصيت بر وجه قربت يا ريا. حليم و بردبار است، به عقوبت عاصيان تعجيل نکند، و به توبه، گناهان آنها را عفو فرمايد.