تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
إِنَّمَا التَّوْبَةُ عَلَى اللَّهِ لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ السُّوءَ بِجَهالَةٍ ثُمَّ يَتُوبُونَ مِنْ قَرِيبٍ فَأُولئِکَ يَتُوبُ اللَّهُ عَلَيْهِمْ وَ کانَ اللَّهُ عَلِيماً حَکِيماً «17»
چون حقّ تعالى ذات اقدس خود را به «تواب» و «رحيم» وصف نمود، در عقب آن بيان شرايط آن را مى‌فرمايد:
إِنَّمَا التَّوْبَةُ عَلَى اللَّهِ: اينست و جز اين نيست که قبول توبه بر خداست. به اين معنى در حکم امرى است که محتوم باشد بر خدا به جهت مقتضاى وعده او. به عبارت ديگر اگرچه قبول توبه در نفس الامر بر او سبحانه واجب نيست، لکن چون به آن وعده فرموده، لازم است که به آن وفا نمايد؛ چه خلف در آن متصور نيست. و حق تعالى قبول توبه نفرمايد مگر، لِلَّذِينَ يَعْمَلُونَ السُّوءَ بِجَهالَةٍ: براى کسانى که مى‌کنند بدى را در حالتى که ملتبسند به نادانى و سفاهت؛ چه ارتکاب ذنب، سفه و تجاهل است. و لهذا قيل: من عصى اللّه فهو جاهل حتى ينزع من جهالة. و مياد طى گفته: گناه مؤمن به جهل است، نه از روى شک و عناد و جحود و استکبار. و مى‌شايد که مراد جهل او باشد به عقوبت کسانى که عاقل و دانا هستند به قبح معصيت، و مخبرند از حال نشاه آخرت و عقوبات آن، لذا نفس خود را در دام مکر و حيله و وسوسه شيطان
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 376
نمى‌اندازند و تابع شهوات نمى‌شوند تا به سبب آن مرتکب قبايح گردند.
تنبيه: در مجمع فرمايد: علما را در اين جهالت، وجوه متعدده است:
اول: ابن عباس گفته: هر معصيتى که بنده مى‌کند، بر سبيل جهالت است؛ اگر چه عمدا از او صادر شده باشد، زيرا جهل، داعى او شده به اين، و تزيين آن نموده در نظر او.
و از ابى عبد اللّه عليه السّلام مروى است که فرمود: کلّ ذنب عمله العبد و ان کان عالما فهو جاهل حين خاطر بنفسه فى معصية ربّه، فقد حکى اللّه سبحانه قول يوسف لاخوته: «هل علمتم ما فعلتم بيوسف و اخيه اذ انتم جاهلون» فنسبهم الى الجهل لمخاطرتهم بانفسهم فى معصية اللّه. «1» يعنى: هر گناهى که بنده مى‌کند، اگرچه عالم به آن باشد، پس او در حقيقت جاهل است؛ چه مخاطره مى‌کند به نفس خود در معصيت خداى خود. و حق تعالى حکايت نموده از قول يوسف عليه السّلام به برادران او که: هل علمتم (الخ) و نسبت داده ايشان را به جهل، جهت مخاطره ايشان به نفس خود در معصيت حق تعالى.
دوم: فرّا گفته معنى بر اين وجه است که ايشان نمى‌دانند گناه آنچه در معصيت است از عقوبت در نشاه آخرت، چنانچه پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم آن را به علم اليقين مى‌داند.
سوم: ذکر به جهالت به جهت آنست که اختيار لذت فانيه بر نعيم باقيه، محض جهل است. پس کسى که به جهت لذت فانيه، مرتکب معصيت شود، جاهل باشد.
حاصل آنکه حقّ تعالى توبه او را قبول نمى‌کند، مگر که از روى جهالت مرتکب عمل قبيح شوند. ثُمَّ يَتُوبُونَ مِنْ قَرِيبٍ: پس توبه کنند و بازگشت نمايند به خداى تعالى پيش از حضور موت، چه امد حيات دنيا قريب است
«1» تفسير صافى، جلد اوّل، صفحه 431
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 377
نسبت به حيات اخرويه که: قُلْ مَتاعُ الدُّنْيا قَلِيلٌ: پس توبه مقبول است قبل از نزول موت، لقوله: حَتَّى إِذا حَضَرَ أَحَدَهُمُ الْمَوْتُ، يعنى قبل از شواهد مرگ و زمانى که موت را به معاينه ببينند. قول صحيح آنست که زمان قريب، پيش از موت است، اگر چه به مقدار نوق ناقه باشد.
و از امير المؤمنين عليه السّلام پرسيدند: تائب چند بار به معصيت عود کند و توبه نمايد، توبه او مقبول باشد؟ فرمود: «يغفر اللّه». عرض کردند: تا کى حق تعالى توبه او را قبول فرمايد؟ فرمود: تا آنکه شيطان از او کناره کند و ديگر او را بر عود معصيت ندارد. «1» در کتاب من لا يحضره الفقيه: قال رسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله و سلّم فى اخر خطبة خطبها: من تاب قبل موته بسنة تاب اللّه عليه، ثمّ قال: و انّ السّنة لکثيرة، و من تاب قبل موته بشهر تاب اللّه عليه، ثمّ قال و انّ الشّهر لکثير، و من تاب قبل موته بيوم تاب اللّه عليه؛ ثمّ قال: و انّ يوما لکثير، و من تاب قبل موته بساعة تاب اللّه عليه؛ ثمّ قال: و السّاعة لکثيرة، من تاب و قد بلغت نفسه هذه- و اهوى بيده صلّى اللّه عليه و آله و سلّم الى حلقه- تاب اللّه عليه. «2» يعنى: حضرت رسالت صلّى اللّه عليه و آله و سلّم در خطبه آخرين فرمود: هر که توبه کند پيش از موت به يک سال، حق تعالى توبه او را قبول فرمايد. بعد فرمود: سال زياداست، هر که توبه کند به يک ماه، خداوند توبه او را قبول فرمايد. باز فرمود: يک ماه زياد است، هر که توبه کند پيش از مرگ به يک روز، حق تعالى قبول نمايد. بعد فرمود، يک روز نيز زياد است، هر که به ساعتى قبل از موت توبه کند، حق تعالى قبول نمايد. بعد فرمود: يک ساعت نيز بسيار است، هر که توبه کند در حاليکه جان او به حلق او رسيده باشد، خداوند قبول فرمايد.
فَأُولئِکَ يَتُوبُ اللَّهُ عَلَيْهِمْ: پس آن گروهى که به مدد توفيق، از گناه
«1» همان مدرک.
«2» به نقل از نور الثقلين، جلد 1، صفحه 457، حديث 130.
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 378
توبه کرده باشند، قبول کند خدا و باز گردد به مغفرت بر ايشان. اين وعد است به وفاى آنچه وعده به آن داده، و بر ذات اقدس خود نوشته و فرض نموده به قول:
إِنَّمَا التَّوْبَةُ عَلَى اللَّهِ؛ لذا قبول توبه را از بندگان فرمايد. وَ کانَ اللَّهُ عَلِيماً حَکِيماً: و مى‌باشد خداوند تعالى دانا به اخلاص تائبان در توبه. حکيم، يعنى صواب کار است، پس تائب را عقوبت نکند، و يا حکم کننده به آنکه تائب را عقاب نباشد.
تنبيه: بايد دانست که توبه مجرد استغفار کافى نيست، بلکه داراى شرائط خاصى است، چنانچه در نهج البلاغه فرمايش امير المؤمنين عليه السّلام است به آن قائمى که در حضور او کلمه استغفار گفت، فرمود: مادرت به عزايت نشيند، آيا مى‌دانى که چيست استغفارى که بر وجه تام باشد و مقترن به جميع شرايط معتبره آن؟ بدرستى که استغفار کردن، درجه جماعتى است که بلند مرتبه و عالى رتبه‌اند در طاعت حضرت على اعلى، يا آنکه مرتبه جماعتى است که مسکن ايشان در بهشت منازل اعلا است. و استغفار اسمى است که واقع شد بر شش معنى، و مادامى که اين شش معنى به فعل نيايد، استغفار معنى ندارد و ثمره‌اى بر آن مترتب نمى‌شود: اول: پشيمانى است بر آنچه گذشت از گناه و معاصى. و دوم: عزم جزم کردن بر ترک عود به سوى آن هميشه. و سوم: آنکه ادا کنى به خلايق حقوق آنها را تا ملاقات کنى رحمت الهى را در حالتى که پاک باشى از گناه و ساير مظالم، نباشد بر تو اثرى از حقوق واجبه. چهارم:
آنکه قصد کنى به هر فريضه که بر توست، که ضايع ساختى آن را، يعنى قضا کنى فرائضى را که بر طبق شرع از تو صادر نشده، و اعمال خود را موافق سازى بر طريقه نبوى صلّى اللّه عليه و آله و سلّم پس ادا کنى آن را بر وجهى که امر شده به آن. پنجم: آنکه: قصد کنى به گوشتى که روئيده به اکل حرام، پس بگذارى و آب نمائى آن را به اندوهها و آلام، تا آنکه بچسبد پوست بدن به استخوان و برويد در ميان پوست و استخوان گوشت نوى از حلال. ششم آنکه:
بچشاند به بدن، الم طاعت را، چنانچه چشانيده بود او را لذت معصيت پس نزد
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 379
حصول اين امور ستّه مى‌گوئى: «استغفر اللّه» تا موجب مغفرت شود نزد حضرت اللّه. «1»