اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
إِنَّمَا التَّوبَةُ عَلَي اللّه‌ِ لِلَّذِين‌َ يَعمَلُون‌َ السُّوءَ بِجَهالَةٍ ثُم‌َّ يَتُوبُون‌َ مِن قَرِيب‌ٍ فَأُولئِک‌َ يَتُوب‌ُ اللّه‌ُ عَلَيهِم وَ کان‌َ اللّه‌ُ عَلِيماً حَکِيماً «17»
منحصر است قبولي توبه بر خداوند براي کساني که عمل بدي بجاي آورند و بزودي توبه کنند اينها کساني هستند که خداوند توبه آنها را مي‌پذيرد و خداوند عالم است و حکيم.
إِنَّمَا التَّوبَةُ کلمه انما مشتمل بر نفي و اثبات است يعني اينست و جز اينکه نيست که مفاد حصر است و از اينکه جهت اينکه کلمه را از ادات حصر شمرده‌اند و توبه بمعني پشيماني است چنانچه در حديث از پيغمبر صلّي اللّه عليه و آله و سلّم است
(کفي في التوبة الندم)
و لازمه پشيماني عزم بر عدم عود است زيرا اگر کسي قصد عود داشته باشد پشيمان نيست و ساير شرائط توبه از آداب و کمال او است بلي اگر تدارک دارد بايد تدارک نمود مثل نماز و روزه و خمس و زکاة و حج و اداء ديون و استرضاء ذوي الحقوق و نحو آنها مگر اينکه تمکن نداشته باشد بايد وصيت کند مگر اينکه مجال وصيت هم نباشد يا مال نداشته باشد.
(علي اللّه) يعني قبول توبه يعني خداوند فقط توبه را قبول ميفرمايد لِلَّذِين‌َ يَعمَلُون‌َ السُّوءَ بِجَهالَةٍ سوء عمل زشت و قبيح است و مراد معصيت است و مراد از جهالت حماقت است که خود را در معرض عذاب الهي در ميآورد نه جهل بحکم يا جهل بموضوع و لو جهل بحکم هم عذر نيست با التفات بلي غفلت صرف يا نسيان حکم عذر است.
(تنبيه)
اختلاف شد که آيا قبول توبه بر خداوند واجب است که ترکش قبيح است يا نه، تحقيق اينست که عقلا واجب نيست لکن نظر به اينکه در آيات شريفه و اخبار
جلد 5 - صفحه 37
کثيره وعده قبول داده خلف وعده نميکند زيرا خلف وعده قبيح است و محال است از او سر زند.
ثُم‌َّ يَتُوبُون‌َ مِن قَرِيب‌ٍ قريب در اخبار تفسير شده بما قبل الموت بتعبيرات مختلفه، در بعضي قبل از معاينه موت، در بعضي قبل از يقين بموت، در بعضي
حتي اذا بلغت الروح التراقي)
در بعضي
(قبل ان يغرغل)
در بعضي استشهاد کردند به اينکه موت قريب است حتي از امير المؤمنين عليه السّلام سؤال کردند
(ما القريب و ما الاقرب)
فرمود
کل ما هو آت قريب و الموت اقرب
حتي در قرآن مجيد قيامت را قريب شمرده إِنَّهُم يَرَونَه‌ُ بَعِيداً وَ نَراه‌ُ قَرِيباً معارج آيه 6 و 7، و در مورد فرعون در موقع غرق که گفت آمنت بما آمن به بنو اسرائيل جواب دادند آلآن‌َ وَ قَد عَصَيت‌َ قَبل‌ُ يونس آيه 90 و 91، و در بسياري از کتب اخبار و غير آنها ذکر اخبار شده که در اينجا بطول ميانجامد مراجعه کنيد.
فَأُولئِک‌َ يَتُوب‌ُ اللّه‌ُ عَلَيهِم قبولي توبه مخصوص باينها است.
وَ کان‌َ اللّه‌ُ عَلِيماً ميداند که بنده باطنا تائب شده يا مجرد لقلقه لسان است (حکيما) و علم بصلاح دارد که قبول توبه کجا مصلحت دارد و حسن است و کجا مفسده دارد و قبيح است.