اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
وَ لَيسَت‌ِ التَّوبَةُ لِلَّذِين‌َ يَعمَلُون‌َ السَّيِّئات‌ِ حَتّي إِذا حَضَرَ أَحَدَهُم‌ُ المَوت‌ُ قال‌َ إِنِّي تُبت‌ُ الآن‌َ وَ لا الَّذِين‌َ يَمُوتُون‌َ وَ هُم کُفّارٌ أُولئِک‌َ أَعتَدنا لَهُم عَذاباً أَلِيماً «18»
و نيست قبولي توبه براي کساني که مرتکب معاصي و سيئات ميشوند تا زماني که مرگ حاضر شود او را بگويد من الان توبه کردم و نه بر کساني که کافر از دنيا ميروند
جلد 5 - صفحه 38
اينها را ما مهيا کرده‌ايم براي آنها عذاب دردناکي را.
(مسئلة مشکلة)
و آن اينست که مقتضاي بعضي از آيات و طوائف زيادي از اخبار که ما در مجلد سوم کلم الطيب در باب رجاء در تحت دوازده عنوان از صفحه 209 تا صفحه 231 بيان کرده‌ايم بلکه مقتضاي ضرورت مذهب شيعه است که مؤمن و لو با معاصي کبيره و بدون توبه از دنيا برود قابل عفو و مغفرت و شفاعت هست بلکه مورد شفاعت و مغفرت آنها هستند و اينکه با ظاهر اينکه آيه شريفه و بعضي از آيات ديگر منافات دارد.
حل اشکال- مبتني است اولا بر شرح مفاد آيه شريفه و ثانيا جمع بين آن ادله و اينکه آيه.
اما مفاد آيه وَ لَيسَت‌ِ التَّوبَةُ لِلَّذِين‌َ يَعمَلُون‌َ السَّيِّئات‌ِ نفي ميکند محليت توبه را بواسطه نفي تکليف چون تکليف تا ماداميست که آثار موت معاينه نشده و شخص محتضر قلم تکليف از او بر داشته ميشود و اينکه جمله دلالت ندارد بر اينکه خداوند او را نميآمرزد و عفو نميکند و شفاعت شامل حال او نميشود بلکه اينکه مثل کسي است که بي‌توبه از دنيا برود، بلي استحقاق عقوبت را دارد بواسطه معاصي.
(حَتّي إِذا حَضَرَ أَحَدَهُم‌ُ المَوت‌ُ) معني حضور موت را در بعض اخبار بمشاهده احوال آخرت و بمعاينه آثار مرگ و بيقين بموت تفسير کرده‌اند و اينها بمشاهده ملک الموت و ملائکه رحمت و عذاب و بشارت و انذار و برؤيت محل خود را در بهشت يا جهنم و آمدن پيغمبر اکرم و امير المؤمنين و ساير ائمه طاهرين صلوات اللّه عليهم اجمعين و امثال اينها است.
(قال‌َ إِنِّي تُبت‌ُ الآن‌َ) البته اينکه قول بزبان قلب است يعني پشيمان ميشود از اعمال خود و نظر به اينکه اينکه پشيماني در حال الجاء است البته سودي ندارد مثل
جلد 5 - صفحه 39
اينکه آدم مثل کسيست که او را بواسطه جنايت پاي دار يا زير دست جلاد يا در حبس مغلول نمايند پشيمان شود از جنايت خود.
وَ لَا الَّذِين‌َ يَمُوتُون‌َ وَ هُم کُفّارٌ البته کافر پس از آنکه مرد و در عذاب گرفتار شد از کفر خود پشيمان ميشود لکن اينکه پشيماني سودي ندارد حتي ميگويد رَب‌ِّ ارجِعُون‌ِ لَعَلِّي أَعمَل‌ُ صالِحاً و خداوند ميفرمايد کَلّا إِنَّها کَلِمَةٌ هُوَ قائِلُها مؤمنون آيه 100، و نيز ميفرمايد وَ لَو رُدُّوا لَعادُوا لِما نُهُوا عَنه‌ُ انعام آيه 28.
أُولئِک‌َ أَعتَدنا لَهُم عَذاباً أَلِيماً ممکن است بگوئيم که مرجع (اولئک) خصوص کفار هستند و شامل مؤمن عاصي نميشود، بنا بر اينکه اشکالي نميماند تا احتياج بجواب داشته باشد، و اگر گفتيم هر دو جمله را شامل ميشود بايد تصرف در کلمه (اعتدنا) نمود که بنحو استحقاق است منافي با گذشت و عفو نيست و رفع اشکال ميشود.