تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَأْکُلُوا أَمْوالَکُمْ بَيْنَکُمْ بِالْباطِلِ إِلاَّ أَنْ تَکُونَ تِجارَةً عَنْ تَراضٍ مِنْکُمْ وَ لا تَقْتُلُوا أَنْفُسَکُمْ إِنَّ اللَّهَ کانَ بِکُمْ رَحِيماً «29»
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 407
چون حق تعالى بيان تحريم نساء نمود بر غير وجوه شرعيه، در عقب آن بيان تحريم صرف اموال را بر وجوه باطله غير مشروعه مى‌فرمايد:
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا: اى کسانى که ايمان آورده‌ايد، لا تَأْکُلُوا أَمْوالَکُمْ بَيْنَکُمْ بِالْباطِلِ: نخوريد مالهاى يکديگر را در ميان خود به باطل، و آنچه حرام باشد در شريعت اسلام، مثل غصب و ربا و قمار و خيانت و سرقت، و يا به عقود فاسده، يا به قسم دروغ، يا به دعوى باطل و شهادت زور.
العيّاشى عن الصادق عليه السّلام: عنى بها القمار و کانت قريش تقامر الرّجل باهله و ماله فنهاهم اللّه عن ذلک. «1» «عيّاشى» از حضرت صادق عليه السّلام روايت کند: مراد به اين آيه، قمار است. و بود در قريش مردى که قمار مى‌کرد به اهل و مال خود، پس نهى فرمود خداى تعالى از اين. حاصل آيه آنکه اموال يکديگر را به ناحق و باطل و غير مشروع تصرف منمائيد، چه حق تعالى به مرحمت خود حرام فرموده آن را:
ذا منّة من الحکيم العادل
لا تأکلوا اموالکم بالباطل
إِلَّا أَنْ تَکُونَ تِجارَةً عَنْ تَراضٍ مِنْکُمْ: مگر آنکه باشد جهت تصرف تجارت، و بيعى باشد صادر از رضا و خوشنودى هر يک از شما متعاقدان، و تراضى بايد در وقت ايجاب و قبول باشد. وَ لا تَقْتُلُوا أَنْفُسَکُمْ: 1- نکشيد به ناحق نفسهاى خود را، يعنى اهل دين خود را، چه مؤمنان به حقيقت، در حکم نفس واحدند که: الْمُؤْمِنُونَ إِخْوَةٌ. 2- نفس خود را هلاک مسازيد، چنانچه جهّال هند، خود را براى بتان قربانى کنند. 3- خود را در مهالک و مخاطرات ميفکنيد. 4- مرتکب امرى مشويد که مؤدى به قتل شود. 5- حين شدت غضب و ضجرت، خود را مکشيد. 6- محققين فرموده‌اند: مکشيد نفس خود را به ارتکاب ذنوب، يا به خوردن مال حرام، يا به متابعت هوى، يا به مباشرت اعمالى که موجب سخط ربانى است. و بنابر آنکه قتل به حقيقت خود باشد،
«1» تفسير عيّاشى، جلد 1، صفحه 236، حديث 103.
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 408
آيه جامع است در توصيه ميان حفظ نفس و حفظ مال، که شفيق نفس است از حيث آنکه سبب قوام آن باشد. و حق تعالى به اين دو منهى، استکمال نفس و استبقاى فضايل آن نموده، به جهت رأفت و مرحمت خود، چنانکه فرمايد: إِنَّ اللَّهَ کانَ بِکُمْ رَحِيماً: بدرستى که خداى تعالى هست به شما اى اهل ايمان مهربان، و امر و نهى که مى‌فرمايد از غايت رحمت باشد.
عيّاشى از امير المؤمنين عليه السّلام روايت نموده که: سؤال نمودم پيغمبر خدا را از جبائرى «1» که باشد بر شکستگى، چگونه وضو بسازد صاحبش، و چگونه غسل نمايد هرگاه جنب شود؟ فرمود: کافى است او را مسح به آب بر آن جبائر در جنابت و وضو. عرض کردم: و اگر باشد در سرمائى که بترسد ضرر نفس را، هرگاه جارى سازد آب را بر جسدش؟ پس حضرت تلاوت نمود: وَ لا تَقْتُلُوا أَنْفُسَکُمْ (الخ) «2» فيض- در تفسير صافى بيان نمايد که اين حديث، مشعر است به عموم حکم در ساير انواع قتل و القاء نفس در مهلکه و ارتکاب آنچه منجر به آن شود، بلکه به اقتراف آنچه مورد هلکه است. پس بدرستى که آن، قتل حقيقى نفس باشد.
در منهج- فضيل بن عياض را از معنى لا تَقْتُلُوا أَنْفُسَکُمْ پرسيدند، گفت:
حق تعالى فرمايد غافل مباشيد، و براى خود ذخيره و زادى مهيا کنيد، چه اگر کسى که سفرى در پيش دارد و توشه‌اى بر نداشته برود، خود را کشته باشد.
ايضا مروى است که پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم عمرو بن عاص را به سفرى فرستاد. چون مراجعت نمود، عرضه داشت: يا رسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله و سلّم مرا در راه احتلام واقع و سرماى سخت بود، تيمم کرده نماز گزاردم با قوم. حضرت فرمود: يا هذا
«1» جبائر جمع جبيره است، و آن پارچه‌اى است که بر زخم و شکستگى مى‌گذارند.
«2» تفسير عياشى، جلد 1، صفحه 237، حديث 102.
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 409
صلّيت باصحابک و انت جنب: نماز خواندى بر اصحاب و حال آنکه جنب بودى؟ گفت: يا رسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله و سلّم سرما بود و من از هلاک نفس خود مى‌ترسيدم و اين آيه به خاطرم رسيد که: وَ لا تَقْتُلُوا أَنْفُسَکُمْ، پس به تيمم نماز خواندم. پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم تبسم نمود و چيزى نفرمود. «1» تبصره: صاحب کنز العرفان فرمايد: آيه شريفه مشتمل است بر سه حکم:
اول: نهى از اکل اموال به باطل، يعنى به سببى نامشروع و باطل. پس شامل هر چيزى باشد که شارع، اباحه آن نفرموده، مثل غصب و سرقت و عقود فاسده، خواه به ربا يا غير آن. و ايضا هر چه به عقد نباشد، مانند قمار و اجرت زانيه و غيره. و بالجمله اين از مجملاتى است که محتاج به سنت باشد. و تخصيص اکل به جهت اعظم منافع و از باب اطلاق ملزوم و اراده لازم که مطلق تصرف باشد. پس عموميت دارد جميع تصرفات را. دوم: اباحه آنچه به سبب تجارت باشد. و مراد به تجارت، تملک به عقد معاوضه ماليه مخصه، و تخصيص تجارت به سبب اغلبيت در طريق کسب است. سوم: از احکام آيه شريفه: وَ لا تَقْتُلُوا أَنْفُسَکُمْ به اين معنى است که اگر کسى غير خود را بکشد، مقتول خواهد شد به جهت قصاص، پس او قاتل نفس خود باشد.