تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ لِکُلٍّ جَعَلْنا مَوالِيَ مِمَّا تَرَکَ الْوالِدانِ وَ الْأَقْرَبُونَ وَ الَّذِينَ عَقَدَتْ أَيْمانُکُمْ فَآتُوهُمْ نَصِيبَهُمْ إِنَّ اللَّهَ کانَ عَلى کُلِّ شَيْ‌ءٍ شَهِيداً (33)
شأن نزول: آورده‌اند که در جاهليت، فرزند اجنبى را پسر خود مى‌خواندند و در ميراث، او را داخل ورثه مى‌کردند؛ حق تعالى نهى از آن فرمود:
وَ لِکُلٍّ جَعَلْنا مَوالِيَ: و براى هر کدام معين گردانيديم و قرار داديم ميراث خواران که به جهت قرابت و ولايت، احراز نصيب خود کنند. يا براى هر قومى قرار داديم ايشان را مالک نصيبى و سهمى، مِمَّا تَرَکَ الْوالِدانِ وَ الْأَقْرَبُونَ: از آنچه بگذارند پدر و مادر و خويشان نزديک بعد از خود. يا براى هر ميّتى قرار داديم ميراث خوارانى از آنچه ميت گذاشته باشد. حضرت صادق عليه السّلام فرمايد: مراد به موالى، اولى الارحام در مواريثند نه اولياء نعمت.
پس اولاى ارحام به ميت نزديکترين فرد از رحمى است که مى‌کشاند رحم
«1» تفسير صافى، جلد اوّل، صفحه 447.
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 418
ميت را به آن ارحام. «1» در «منهج» نقل است که رسم جاهليت چنان بود که با هم معاقده مى‌نمودند و طريق محالفه و معاهده در ميان مى‌کشيدند و هر يک از متعاقدين مى‌گفت: حربک حربى و سلمک سلمى ترثنى و ارثک: دوست تو دوست من، و دشمن تو دشمن من، تو از من ارث برى و من از تو ارث برم. اين سخنان را مؤکد به قسم مى‌ساختند. پس حليف را ثلاث ميراث مقرر بود. چون آيه ميراث نازل شد، يکى از صحابه عرض کرد: يا رسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله و سلّم جمعى از ما حلفاء دارند که به اخذ ميراث با هم عهد بسته‌اند، حکم الهى در ميراث آمد، و هيچ سخن معاهده مذکور نشد. آيه شريفه نازل شد که:
وَ الَّذِينَ عَقَدَتْ أَيْمانُکُمْ: و آنانکه عقد محالفه کرده‌اند دستهاى شما با ايشان. اسناد معاقده با دست، بر طريق مجاز است. و سبب در اين اسناد آنکه متحالفان به وقت بيعت، دستهاى يکديگر را مى‌گرفتند. پس از اين جهت فرمايد: آنانکه عقد اخوت بست دستهاى شما، فَآتُوهُمْ نَصِيبَهُمْ: پس عطا کنيد بهره ايشان را که سدس ميراث است. و حکم اين آيه، به آيه شريفه وَ أُولُوا الْأَرْحامِ بَعْضُهُمْ أَوْلى بِبَعْضٍ فِي کِتابِ اللَّهِ* متأخر گشت، به اين وجه که تا ارحام باشد، ميراث به آنها نرسد. و نزد بعضى مراد آيه، نصيب ارث نيست، بلکه ايفاء لوازم عقد اخوت مى‌باشد.
و العياشى عن الرضا عليه السّلام: عنى بذلک الائمّة بهم عقد اللّه عزّ و جلّ ايمانکم. «2» «عيّاشى» از حضرت رضا عليه السّلام مروى است که: اراده فرموده خداى تعالى به اين اشخاص، ائمه عليهم السلام، به ايشان عقد فرموده خداى عز و جل ايمان شما را.
إِنَّ اللَّهَ کانَ عَلى کُلِّ شَيْ‌ءٍ شَهِيداً: بدرستى که خداى متعال بر هر
«1» فروع کافى، جلد 7، کتاب المواريث، باب سوّم، صفحه 76، حديث 2.
«2» تفسير عيّاشى، جلد 1، صفحه 240، حديث 120.
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 419
چيزى شاهد است، از عهود و مواثيق و مخالفان آن. اين تهديد است بر منع نصيب ايشان. و بنا به قولى مراد به عقد، عقد نکاح است. و بنابراين آيه محکم باشد به اتفاق.