تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
الرِّجالُ قَوَّامُونَ عَلَى النِّساءِ بِما فَضَّلَ اللَّهُ بَعْضَهُمْ عَلى بَعْضٍ وَ بِما أَنْفَقُوا مِنْ أَمْوالِهِمْ فَالصَّالِحاتُ قانِتاتٌ حافِظاتٌ لِلْغَيْبِ بِما حَفِظَ اللَّهُ وَ اللاَّتِي تَخافُونَ نُشُوزَهُنَّ فَعِظُوهُنَّ وَ اهْجُرُوهُنَّ فِي الْمَضاجِعِ وَ اضْرِبُوهُنَّ فَإِنْ أَطَعْنَکُمْ فَلا تَبْغُوا عَلَيْهِنَّ سَبِيلاً إِنَّ اللَّهَ کانَ عَلِيًّا کَبِيراً (34)
شأن نزول: در منهج آورده‌اند که حبيبه زوجه سعد بن ربيع انصارى، با جميله زوجه ثابت بن قيس طريق نشوز پيش گرفته، مخالفت شوهر بسيار کرد.
عاقبت شوهر از غايت اضطرار، سيلى به صورت او زد. شکايت نزد پدر برد و به اتفاق او خدمت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم رسيد و قصه را عرض نمود. آن حضرت به قصاص شوهر، حکم فرمود. پدر متوجه قصاص شد. حضرت شخصى را به عقب آنها فرستاد و باز گردانيد. فرمود: ما اراده قصاص کرديم و خداى تعالى اراده غير آن فرموده، و امر الهى اولى باشد. جبرئيل نازل شد و اين آيه نازل فرمود:
الرِّجالُ قَوَّامُونَ عَلَى النِّساءِ: مردان قيّمند بر زنان، مسلطند بر ايشان در تدبير و تأديب و رياضت و تعليم. و کار گزاران و قائمند به امور معاش ايشان، مانند قيام ولات بر رعيت. بعد از آن تعليل اين نموده به دو امر: يکى موهبى، و ديگر کسبى؛
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 420
اما موهبى: بِما فَضَّلَ اللَّهُ بَعْضَهُمْ عَلى بَعْضٍ: به سبب آن چيزى است که فضيلت داد خداى تعالى بعضى از ايشان را که مردانند، بر بعضى آنها که زنانند. و تفضيل مردان، به کمال عقل و علم و حسن تدبير و مزيد قوت در اعمال و عبادات و وفور فهم و حدس و جهاد و کمال صوم و صلاة جمعه و نماز عيدين و قضا و شهادت در حدود و قصاص و زيادتى ميراث و استبداد به فراق و امثال، و اينکه انبيا و ائمه از مردانند، از همه فضايل اکمل و اشرف است.
اما کسبى: وَ بِما أَنْفَقُوا مِنْ أَمْوالِهِمْ: و به سبب آن چيزى که انفاق کنند بر زنان از مالهاى خودشان از مهر و نفقه.
در منهج از پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم مروى است که فرمود: زن، مسکينه است مادامى که شوهر براى او نباشد. عرض کردند: اگر چه متمول باشد؟ فرمود: بلى، بعد اين آيه تلاوت نمود: الرِّجالُ قَوَّامُونَ عَلَى النِّساءِ. «1» فى العلل عن النّبىّ صلّى اللّه عليه و آله و سلّم انّه سئل: ما فضل الرّجال على النّساء؟ فقال: [کفضل السّماء على الارض و] کفضل الماء على الارض، فبالماء تحيى الارض و بالرّجال تحيى النّساء و لو لا الرّجال ما خلقت النّساء (ثمّ تلا هذه الاية) ثمّ قال الا ترى الى النّساء کيف يحضن و لا يمکنهنّ العبادة من القذارة و الرّجال لا يصيبهم شى‌ء من الطّمس. «2» در علل الشرايع از حضرت نبوى صلّى اللّه عليه و آله و سلّم سؤال کردند: چيست فضيلت مردان بر زنان؟ فرمود: مثل فضل آب بر زمين، پس به سبب آب زنده مى‌شود زمين، و به سبب مردان زنده شوند، زنان. و اگر مردان نبودند خلق نشده بودند زنان (بعد تلاوت نمود اين آيه را). پس فرمود:
آيا نمى‌بينى زنان را چگونه حيض شوند و تمکن ندارند عبادت را از قذارت، و مردان اصابه نکند ايشان را چيزى از چرکينى.
تبصره: اين مطلب: اختلاف بشر در استعداد و قابليت، از بديهيات اوليه
«1» منهج الصادقين، جلد 3، صفحه 18.
«2» به نقل از نور الثقلين، جلد 3، صفحه 477، حديث 228، بطور مبسوط.
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 421
است، از اين جهت مساوى نيستند در وظائف و تکاليف؛ و براى حفظ نظام عالم، عادل حقيقى در هيئت اجتماعيه هر يک را به قدر استعداد، نصيب و بهره داده تا تضييع حقوق و نقص در صنايع و خسارت در معاملات و اختلال در نظام اتمّ لازم نيايد. بنابراين: مرتبه تفوق و قوام و کارگزارى و امور سياست مدن را به مردان تفويض، و زنان را از اينگونه امورات نهى فرموده. تأمل در آيات الهى و فرمايشات عالم علوم ربانى، اين مطلب را مبرهن سازد، از جمله ابن بابويه رضوان اللّه عليه در خصال از حضرت باقر عليه السّلام حديث مفصلى در احکام زنان و نهى آنان روايت نموده است، قسمتى از آن به طريق شماره بيان مى‌شود تا مساوى نبودن زنان و مردان محقق آيد:
نيست بر زنان: 1- اذان اعلامى. 2- اقامه. 3- حضور نماز جمعه.- 4- عيادت مريض. 5- تشييع جنازه. 6- جهر به تلبيه. 7- هروله صفا و مروه. 8- استلام حجر الاسود. 9- تراشيدن سر. 10- قضاوت. 11- امارت 12- استشاره. 13- ذبح مگر به ضرورت. 14- نبايست مثل مردان مسح کنند در وضو، يعنى سر را برهنه نکنند بلکه بايد پوشيده باشد. 15- دستها را در رکوع بر رانها نهند، نه بر زانو مانند مردان تا کمتر پشت و عجزش نمودار شود. 16- در سجده خود را جمع و کوچک نموده بر زمين بچسبانند، به خلاف مردان که تجنيح نمايند، يعنى باز نمودن دستها و بالها. 17- جايز نباشد شهادت در حدود. 18- شهادت در طلاق. 19- شهادت در رؤيت هلال. 20- نيست بر آنها وسط طرق. 21- جايز نيست نزول در غرفه‌ها (طبقات بالاى ساختمان که قابل رؤيت باشد.) 22- تعليم کتابت. 23- تعليم سوره يوسف عليه السّلام. 24- جايز نيست زنان مسلمانان را کشف حجاب در نظر زنان خارج از ملت اسلام. 25- جايز نيست تشبّه زنان به مردان، زيرا رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله و سلّم لعن فرمود مردانى که شبيه به زنان شوند و زنانى که شبيه به مردان شوند. 26- جايز نيست براى زن اينکه خوشبو کند خود را وقتى خارج شود از خانه. 27- جايز نيست براى زن سوار
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 422
زين شدن. 28- جايز نيست روزه مستحبى مگر به اذن شوهر. 29- جايز نيست حج مستحبى مگر به اذن شوهر. 30- وقتى از مکانى برخاست، جايز نيست براى مرد نشستن در مکان او تا سرد شود. 31- جايز نيست مسافحه نمودن زن با اجنبى. «1» فَالصَّالِحاتُ قانِتاتٌ: پس زنان صالحه فرمان برندگان امر الهى را در قيام به حقوق شوهران، و غير آن از واجبات مفروضه، حافِظاتٌ لِلْغَيْبِ:
نگاهدارندگانند مر غايب شدن ازواج را، يعنى رعايت نمايند حفظ الغيب شوهران را در عفت و عصمت خود و ضبط اموال ايشان، بِما حَفِظَ اللَّهُ: به نگاهداشت و حفظ الهى ايشان را، و عاصم آنها شدن از تعدى و تجاوز از حدود سبحانى بوسيله امر بر حفظ غيب و حثّ بر آن به وعد و وعيد و توفيق دادن. يا به سبب آن چيزى که خدا حفظ ايشان نمود بر شوهران، از مهر و نفقه و قيام به حفظ ما يحتاج ايشان و رفع ضرر. و بنابراين (ما) براى مقابله و جزاست، يعنى چون خداى تعالى شوهران را امر به حفظ ايشان، و مهر و نفقه را بر آنها واجب گردانيده، پس بايد که در مقابله آن، به حفظ الغيب ايشان کوشند در رعايت عفت و حفظ اموال ايشان. صاحب کنز گويد: معنى آنست که زنان صالحه آنهايند که اسرار شوهران خود را نگهدارند و افشاى آن نکنند.
وَ اللَّاتِي تَخافُونَ نُشُوزَهُنَ: و آن زنانى که مى‌ترسيد شما نافرمانى و تسلط ايشان را به ظهور اسباب و امارات آن. «نشوز» به معنى امتناع است از مطاوعه ازواج در چيزى که واجب باشد. و قرّاء گفته‌اند: خوف در اينجا به معنى علم است، يعنى اگر مى‌دانيد نشوز و مخالفت زنان را در اوامر مطاعه، فَعِظُوهُنَ:
پس نصيحت کنيد و پند دهيد ايشان را به کلماتى که دلهاى آنها را نرم گرداند. يا تعليم دهيد و آگاه نمائيد آنها را از آموختن حقوق ازواج، وَ اهْجُرُوهُنَّ فِي الْمَضاجِعِ: و هجرت و دورى کنيد در خوابگاه‌ها، يعنى هر دو
«1» الخصال، صفحات 585 و 586، چاپ جامعه مدرّسين قم 1362 ش.
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 423
در يک رختخواب مباشيد. يا پشت بر ايشان نمائيد. و به قولى اين کنايه از ترک جماع است، وَ اضْرِبُوهُنَ: و بزنيد ايشان را زدنى که عضو را نخراشد و نشکند و زشت نگرداند. و گويند وعظ نزد خوف نشوز است. و هجر، هنگام ظهور نشوز. و ضرب وقت تکرار نشوز خواهد بود و حکم نشوز بر ترتيب مذکور است در کتب فقهيه.
فَإِنْ أَطَعْنَکُمْ: پس اگر اطاعت شما کنند و از آنچه مکروه طبع شما است باز آيند، فَلا تَبْغُوا عَلَيْهِنَّ سَبِيلًا: پس مطلبيد بر ايشان، راهى به توبيخ و ايذاء، يعنى بعد از اطاعت و توبه از نشوز، از اهانت و ايذاء آنها دست بداريد و نشوز آنان را کأن لم يکن تصور نمائيد به جهت زوال سبب، چه تائب از ذنب مانند کسى است که گناهى از او صادر نشده. إِنَّ اللَّهَ کانَ عَلِيًّا کَبِيراً: بدرستى که خداوند عز و جل، متعالى و برتر است از آنکه به ظلم راضى شود، کبير و بزرگتر از آنکه مظلوم را فرو گذارد. پس از ذات کبريائى او حذر کنيد و بترسيد، چه اقدر است از قدرت شما بر کسانى که زير دست شمايند. در منهج مروى است که ابو مسعود انصارى تازيانه به غلام خود ميزد. حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم فرمود: اللّه اقدر عليک منک عليه. ابو مسعود تازيانه بينداخت و غلام را آزاد نمود. «1» يا معنى آنکه حق تعالى با وجود علو شأن در ذات و صفات، عفو فرمايد سيئات شما را به قبول توبه شما. پس شما احق باشيد به عفو از ازواج خود.
تبصره: اينکه فرموده: بِما فَضَّلَ اللَّهُ بَعْضَهُمْ عَلى بَعْضٍ. و نفرموده: بما فضّلهم عليهنّ: به جهت اشعار به آنکه: فضيلت نداده هر فردى از رجال را بر هر فردى از افراد نساء، چه بسيار واقع مى‌شود که زن افضل است از بسيارى از مردان به سبب ورع و تقوى مانند حضرت سيدة النساء فاطمه زهرا سلام اللّه عليها، و حضرت خديجه کبرى، و آسيه زوجه فرعون، و مريم بنت عمران، و ساره
«1» منهج الصادقين، جلد 3، صفحه 19.
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 424
زوجه ابراهيم سلام اللّه عليهن و غيره از زهاد ثمانيه معروف که هر يک فريده دهر و نادره عصر خود بودند، الّا حضرت فاطمه زهرا سلام اللّه عليها که داراى مقام عصمت بودند، و لسان، الکن از بيان وصف آن مخدره، و قلم عاجز از تحرير نعت آن مطهره مى‌باشد. از جمله صاحب جمع بين صحاح ستّه عامه در جزء سوم اجزاء ثلاث در باب مناقب حضرت فاطمه زهرا سلام اللّه عليها به اسناد خود از پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم روايت نموده:
قال صلّى اللّه عليه و آله و سلّم فاطمة بضعة منّى فمن اغضبها فقد اغضبنى.
و انّه قال صلّى اللّه عليه و آله و سلّم: فاطمة سيّدة نساء اهل الجنّة. فرمود پيغمبر محترم صلّى اللّه عليه و آله و سلّم: فاطمه پاره تن من است، پس هر که به غضب درآورد او را، به تحقيق مرا به غضب آورده.
و ايضا فرموده: فاطمه سيده نساء اهل بهشت است (الفضل ما شهد به الاعداء).