تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ لا تَتَمَنَّوْا ما فَضَّلَ اللَّهُ بِهِ بَعْضَکُمْ عَلى بَعْضٍ لِلرِّجالِ نَصِيبٌ مِمَّا اکْتَسَبُوا وَ لِلنِّساءِ نَصِيبٌ مِمَّا اکْتَسَبْنَ وَ سْئَلُوا اللَّهَ مِنْ فَضْلِهِ إِنَّ اللَّهَ کانَ بِکُلِّ شَيْ‌ءٍ عَلِيماً (32)
«1» سوره آل عمران آيه 77: يمين غموس به معنى سوگند دروغ و نارواست.
«2» سوره آل عمران آيه 161.
«3» سوره توبه آيه 35.
«4» سوره بقره آيه 282.
«5» سوره توبه آيه 26.
«6» اصول کافى جلد 2 کتاب الايمان و الکفر باب الکبائر صفحه 285 حديث 24.
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 415
شأن نزول: در اسباب نزول و غيره مذکور است که «ام سلمه» خدمت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم عرضه داشت که: مردان، شرف جهاد دارند و زنان از اين ثواب محرومند، و رجال با وجود اجر از غنائم و قوت تحصيل مکاسب، ميراث را دو برابر نساء مى‌برند و زنان با ضعف حال و کثرت احتياج، نصف مى‌برند و متحسرند که ما را در دائره رجوليت، دخلى بودى تا از ثواب و نصيب آن بهره‌مند مى‌شديم؛ آيه شريفه نازل شد:
وَ لا تَتَمَنَّوْا ما فَضَّلَ اللَّهُ بِهِ بَعْضَکُمْ عَلى بَعْضٍ: تمنا و آرزو مکنيد آن چيزى را که خداى تعالى زيادتى و فضيلت داده به آن چيز از امور مالى و جاهى، برخى از شما را که مردانند بر بعض ديگر که زنانند، چه شايد خير شما در عدم آن باشد. و مقتضى منع آنکه: تمنا، مذکور ذريه است به تحاسد، و مشعر بر عدم رضا به قسمت حق تعالى، و معارض حکمت و مصلحت او سبحانه. پس ذکور و اناث را تسليه دهد به بيان ثواب هر يک که: لِلرِّجالِ نَصِيبٌ مِمَّا اکْتَسَبُوا: از براى مردان است بهره مقرر از ثواب آنچه کسب کرده‌اند، مانند جهاد و ساير اعمال خير. يا از ربح معاملات دنيويه و مکاسب آن، و يا از نصيب ميراث. وَ لِلنِّساءِ نَصِيبٌ مِمَّا اکْتَسَبْنَ: و از براى زنان است نصيبى مقدّر از ثواب آنچه ذکر کرده‌اند، مثل عفت و طاعت ازواج. يا از ربح دنيويه يا از بهره ارث، و چون هر يک سهمى مفروض و معلوم داريد، از روى قسمت ديگرى مبريد. در بعض روايات آمده که چون آيه لِلذَّکَرِ مِثْلُ حَظِّ الْأُنْثَيَيْنِ* نازل شد، زنان گفتند: مى‌ترسيم چنانچه نصيب ما در دنيا نصف است، ثواب ما هم در آخرت نصف باشد. حق تعالى فرمود: لِلرِّجالِ نَصِيبٌ مِمَّا اکْتَسَبُوا وَ لِلنِّساءِ نَصِيبٌ مِمَّا اکْتَسَبْنَ. وَ سْئَلُوا اللَّهَ مِنْ فَضْلِهِ: و سؤال و طلب نمائيد از
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 416
کرم و بخشش خداى تعالى تا مقاصد و مطالب شما حاصل آيد.
1- المجمع عن الصادق عليه السّلام: اى لا يقل احدکم ليت ما اعطى فلان من المال و النّعمة و المرئة الحسناء کان لى فانّ ذلک يکون حسدا، و لکن يجوز ان يقول: اللّهمّ اعطنى مثله. «1» حضرت صادق عليه السّلام فرمايد: نبايد بگويد احدى از شما: کاش آنچه عطا شده فلان را از مال و نعمت و زن جميله، براى من بود زيرا اين تمنا، حسد مى‌باشد، و لکن جايز است بگويد: خدايا مثل آن را به من مرحمت فرما.
2- در کتاب من لا يحضره الفقيه، صدوق رحمه الله از حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم روايت کند: انّ اللّه تعالى احبّ شيئا لنفسه و ابغضه لخلقه ابغض عزّ و جلّ لخلقه المسئلة و احبّ لنفسه ان يسئل، و ليس شى‌ء احبّ اليه من ان يسئل، فلا يستحيى احدکم ان يسئل اللّه عزّ و جلّ من فضله و لو شسع نعل. «2» يعنى: بدرستى که خداى تعالى دوست دارد شيئى، براى ذات اقدس خود و دشمن دارد براى خلق خود. دشمن دارد حضرت عزّ و جلّ، براى خلق خود سؤال از غير را، و دوست دارد اينکه سؤال کرده شود. و نيست شيئى محبوب‌تر از اينکه طلب کنند و سؤال کنند او را؛ پس حيا نکند احدى از شما که سؤال نمايد خداى عز و جل را از فضل او، اگر چه ميخ نعل باشد.
3- عياشى از حضرت باقر عليه السّلام روايت نموده: نيست نفسى مگر آنکه بتحقيق فرض فرموده خداى تعالى براى او روزى حلال، بيايد آن روزى براى او در عافيت؛ و عرضه کند بر آن نفس، حرامى را از وجه ديگر. پس اگر او تناول کند شيئى از حرام را، خداى تعالى مقاصّه فرمايد به سبب آن از حلالى که فرض فرموده، و نزد خدا غير اين دو (حلال و حرام) فضل کثير باشد، و اين است قول عز و جل: وَ سْئَلُوا اللَّهَ مِنْ فَضْلِهِ. «3»
«1» به نقل از نور الثقلين، جلد 1، صفحه 474، حديث 211.
«2» به نقل از نور الثقلين، جلد 1، صفحه 475، حديث 218.
«3» فروع کافى، جلد 5، کتاب المعيشه، باب الاجمال فى الطلب، صفحه 80، حديث 2.
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 417
4- حضرت صادق عليه السّلام فرمايد: روزيها مضمون و مقسوم، هستند و براى خداى تعالى فضلى است از طلوع صبح تا طلوع آفتاب، و اين است قوله تعالى: وَ سْئَلُوا اللَّهَ مِنْ فَضْلِهِ: بعد فرمود عليه السّلام: ذکر الهى بعد از طلوع فجر، رساتر باشد در طلب روزى از رفتن در زمين براى طلب آن. «1» إِنَّ اللَّهَ کانَ بِکُلِّ شَيْ‌ءٍ عَلِيماً: بدرستى که خداى تعالى به هر چيزى داناست، پس مى‌داند مستحق فضل سبحانى کيست. و چون معلوم شد که ذات احديت به تمام اشياء عالم است، پس هر چه دهد و هر که را دهد، چنان بايد و جز آن نشايد.