اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
وَ لِکُل‌ٍّ جَعَلنا مَوالِي‌َ مِمّا تَرَک‌َ الوالِدان‌ِ وَ الأَقرَبُون‌َ وَ الَّذِين‌َ عَقَدَت أَيمانُکُم فَآتُوهُم نَصِيبَهُم إِن‌َّ اللّه‌َ کان‌َ عَلي کُل‌ِّ شَي‌ءٍ شَهِيداً (33)
و قرار داديم از براي هر يک از شما در موضوع ميراث موالي که اولي بميراث هستند از ترکه و ماليه که پدران و مادران و خويشاوندان ميگذارند و ميروند و کساني که با شما عقد قسم بسته‌اند پس بدهيد بهر کدام نصيب آنها را محققا خدا شاهد بر هر چيزي هست.
وَ لِکُل‌ٍّ جَعَلنا مَوالِي‌َ جعل موالي بدست خدا است چون خداوند ولايت کليه ذاتيه مطلقه دارد بر تمام بندگانش ميتواند بعضي را بر بعضي ولايت دهد و ولي در استعمالات اطلاق بر سيد و غلام و وارث و معتق بکسر و معتق بفتح و إبن عم و حليف و اولي الامر و صاحب اختيار و غير اينها ميشود.
جلد 5 - صفحه 70
و اصل معني همين اولوية است مثل النَّبِي‌ُّ أَولي بِالمُؤمِنِين‌َ مِن أَنفُسِهِم احزاب آيه 6، و مثل إِنَّما وَلِيُّکُم‌ُ اللّه‌ُ وَ رَسُولُه‌ُ وَ الَّذِين‌َ آمَنُوا الَّذِين‌َ يُقِيمُون‌َ الصَّلاةَ وَ يُؤتُون‌َ الزَّکاةَ وَ هُم راکِعُون‌َ مائده آيه 55، و مثل
من کنت مولاه فعلي مولاه
خطبه غديريه، و باقي معاني بعنايت و مجاز و مناسبت است، و در اينکه آيه مراد اولي بميراث است و در خبر داريم فرمود
اولي بميراثه اولي باحکامه
و در آيه شريفه از قول زکريا ميفرمايد فَهَب لِي مِن لَدُنک‌َ وَلِيًّا يَرِثُنِي وَ يَرِث‌ُ مِن آل‌ِ يَعقُوب‌َ مريم آيه 6، و اطلاق ولي و مولي بر وارث بمناسبت تقدم او است بر سايرين در ميراث و احکام ميت، و طبقات ارث را قبلا متذکر شديم.
مِمّا تَرَک‌َ الوالِدان‌ِ وَ الأَقرَبُون‌َ ترکه عبارت است از ماليه و کليه حقوقي که قابل نقل و انتقال است بعد از استثناء دين و وصيت که مورث داشته و جا گذارده و (والدان) اعم است از پدر و مادر و اجداد و جدات پدري يا مادري که اولاد آنها موالي و اولي بميراث هستند نسبت بخويشاوندان ديگر، و (اقربون) ساير خويشاوندان نسبي هستند از اخوه و اخوات و اولاد آنها و اجداد و جدات که در طبقه دوم هستند و اعمام و اخوال و عمات و خالات و اولاد آنها که در طبقه سوم هستند بلي پدر و مادر با اولاد در يک طبقه هستند چنانچه گذشت.
وَ الَّذِين‌َ عَقَدَت أَيمانُکُم ممکن است مراد طبقات از ارث سببي باشند که بسبب عقدي يا ايقاعي مثل اعتاق که معتق و ارث ميشود و ضامن جريره که بواسطه عقد ضمان و امام که بواسطه عقد ولايت که سه طبقه اخيره هستند و زوج و زوجه که بواسطه عقد ازدواج شريک جميع طبقات هستند، و ممکن است عقد وصيت باشد که موصي وصيت کند و موصي به قبول نمايد بشرط آنکه زائد بر ثلث نباشد مگر باجازه ورثه، يا صلح کند در مقام وصيت که اختلافيست که آيا از اصل خارج ميشود چنانچه مذهب مشهور و منصور است يا از ثلث چنانچه مذهب ديگران است
جلد 5 - صفحه 71
و ممکن است عقد يمين باشد که دو نفر هم قسم شوند که هر کدام قبل از ديگري مرد ميراث او کلا ام بعضا بديگري برسد و گفتند اينکه حکم نسخ شد بآيه اولي الارحام و اللّه العالم.
فَآتُوهُم نَصِيبَهُم نصيب هر يک از نصف و ثلث و ربع و سدس و ثلثين و ثمن بالفرض يا بالنصيب بايد داد.
إِن‌َّ اللّه‌َ کان‌َ عَلي کُل‌ِّ شَي‌ءٍ شَهِيداً شاهد بمعني حاضر مقابل غائب و خداوند باحاطه قيوميت همه جا حاضر و ناظر است و چيزي نيست که از او غائب باشد لِلّه‌ِ غَيب‌ُ السَّماوات‌ِ وَ الأَرض‌ِ هود آيه 123، وَ ما يَعزُب‌ُ عَن رَبِّک‌َ مِن مِثقال‌ِ ذَرَّةٍ فِي الأَرض‌ِ وَ لا فِي السَّماءِ يونس آيه 6، و شهيد صفت مشبه دلالت بر دوام و ثبات دارد