اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
الرِّجال‌ُ قَوّامُون‌َ عَلَي النِّساءِ بِما فَضَّل‌َ اللّه‌ُ بَعضَهُم عَلي بَعض‌ٍ وَ بِما أَنفَقُوا مِن أَموالِهِم فَالصّالِحات‌ُ قانِتات‌ٌ حافِظات‌ٌ لِلغَيب‌ِ بِما حَفِظَ اللّه‌ُ وَ اللاّتِي تَخافُون‌َ نُشُوزَهُن‌َّ فَعِظُوهُن‌َّ وَ اهجُرُوهُن‌َّ فِي المَضاجِع‌ِ وَ اضرِبُوهُن‌َّ فَإِن أَطَعنَکُم فَلا تَبغُوا عَلَيهِن‌َّ سَبِيلاً إِن‌َّ اللّه‌َ کان‌َ عَلِيًّا کَبِيراً (34)
مردان قيام بامور دارند بر زنها بواسطه آنچه خداوند تفضل داده مردان را بر زنان از حيث عقل و تدبير و شعور و ادراک و بواسطه آنچه انفاق ميکنند بر آنها از مهر و نفقه و کسوه و سکني پس زنهاي صالحه اطاعت خدا و زوج خود را ميکنند و حفظ الغيب شوهرهاي خود را ميکنند از جهت عصمت و عفت و از جهت ديانت و امانت بسبب آنچه خداوند حفظ فرموده و اما زنهايي که خوف اينست که ناشزه شوند و از اطاعت زوج بيرون روند اولا آنها را موعظه و نصيحت کنيد و اگر اثر نکرد
جلد 5 - صفحه 72
با آنها هم خواب نشويد و دوري کنيد و اگر نه آنها را بزنيد پس اگر اطاعت شما را کردند ديگر متعرض آنها نشويد محققا خداوند علو و کبريايي دارد و باو ميبرازد و بس.
اينکه آيه شريفه مشتمل بر احکامي است که راجع بزن و شوهر است:
1- بر زن واجب است اطاعت شوهر کند در امر جماع هر موقعي که مطالبه کند مگر مانع شرعي داشته باشد مثل حيض و صوم رمضان و حال احرام و ساير موانع شرعي و با نهي شوهر هيچ عملي را نميتواند انجام دهد حتي عبادات مستحبه و بدون اذن او از خانه بيرون نرود حتي منزل پدر و مادر و اينست مفاد الرِّجال‌ُ قَوّامُون‌َ عَلَي النِّساءِ قوام صيغه مبالغه دلالت بر کثرت قيام رجال در امور نساء دارد که آنها قائم بامر اينها هستند و اينها بايد در تحت اطاعت آنها باشند بلي شوهر حق ندارد که بزن در امور خانه داري حکم کند از تنظيم امور خانه از طبخ و کناسه و رخت شويي و غيرها بلکه بر مرد لازم است که امور نفقه و سکني و غير اينها را براي زن مهيا کند بالمباشره يا بالتسبيب که خادم بگيرد اگر چه بر زن افضل عبادات خدمت بشوهر است.
و سبب برتري رجال دو چيز است يکي عقل و تدبير مردان و استعدادات و قواي اينها بيشتر است و اينست مفاد بِما فَضَّل‌َ اللّه‌ُ بَعضَهُم عَلي بَعض‌ٍ در نهج البلاغه ميفرمايد
(هن نواقص العقول و نواقص الحظوظ و نواقص الايمان)
و مراد از (نقص الحظ) ميراث است، و از (نقص ايمان) حيض است.
و ديگري آنکه مهر و نفقه و کسوه و سکني بر زوج است و اينست مفاد وَ بِما أَنفَقُوا مِن أَموالِهِم مراد انفاق در اداء مهر و نفقه و کسوه و سکني است.
فَالصّالِحات‌ُ قانِتات‌ٌ زن صالحه کسيست که مواظب تکاليف شرعيه خود باشد سيما نسبت بحقوق شوهر، و (قانتة) زنيست که اطاعت شوهر را نمايد علي الدوام
جلد 5 - صفحه 73
که از تحت اطاعت او بيرون نرود، و قنوط در نماز هم از اينکه باب است که طول عبادت از ذکر و دعاء است مخصوصا قنوت وتر و لذا مستحب‌ّ است طول دادن قنوت حافِظات‌ٌ لِلغَيب‌ِ اشاره به اينکه در غياب شوهران خود را از نامحرمان و از مخالفت شوهران حفظ ميکنند، و همچنين عرض و حيثيات آنها را نگاه داري ميکنند، بدگويي از آنها نميکنند و احترامات آنها را محفوظ ميدارند، و همچنين اموال آنها را بدون اجازه آنها تصرف نميکنند بلکه بهتر اينست که در اموال خود هم بدون اجازه آنها تصرف نکند.
بِما حَفِظَ اللّه‌ُ هر چيزي را که خداوند حفظ فرموده يعني حفظ آن را لازم دانسته، و اما اموري که مربوط بشوهر نيست و در تحت اختيار خود زنها است مثل عبادات و ضروريات امور دنيوي و اخروي حفظ الغيب آنها لازم نيست و خود مختار است، و از اينکه بيان معلوم ميشود که کلمه (اللّه) مرفوع است و فاعل (حفظ) است و احتياج باضمار ندارد و مفعول (حفظ) محذوف است که راجع به (ما) در (بِما حَفِظَ اللّه‌ُ) است.
وَ اللّاتِي تَخافُون‌َ نُشُوزَهُن‌َّ دسته دوم زنهايي هستند که صالحات و قانتات و حافظات نيستند، و نشوز مخالفت شوهر است، ناشزه زنيست که از اطاعت شوهر بيرون رود و ديگر حق نفقه و کسوه و سکني ندارد و يکي از گناهان کبيره است و مانع از قبولي طاعات است حتي اگر سفر عبادت مثل زيارت يا خانه پدر و مادر باشد بلي در امر واجب مثل حج و اغسال واجبه يا حفظ نفس محترمه و اخذ مسائل لازمه مانعي ندارد مگر شوهر خود يا ديگري را معين کند که احکام دين را باو تعليم نمايد و خوف نشوز. ظن بنشوز است و مجرد احتمال کافي نيست.
فَعِظُوهُن‌َّ اولا بايد آنها را موعظه کنند بتهديد بعذاب الهي و بيان احکام و وظائف زنها و اگر موعظه اثر نکرد وَ اهجُرُوهُن‌َّ ثانيا هجر بمعني دوري
جلد 5 - صفحه 74
است (في المضاجع) مضجع خوابگاه است يعني نزد آنها و در بستر آنها نخوابند و از آنها دوري کنند حتي ترک مکالمه و معاشرت و مؤاکلت و امثال اينها، و اگر اينکه هم مؤثر نشد وَ اضرِبُوهُن‌َّ نه ضرب مولم مثل زنجير يا چوب يا ضرب شديد بلکه ضرب ملائم همين اندازه که تخويف و تخفيف و توهين گردد پس اگر در طي اينکه مراحل دست از نشوز بر داشتند و در تحت اطاعت آمدند فَإِن أَطَعنَکُم فَلا تَبغُوا عَلَيهِن‌َّ سَبِيلًا ديگر حق تعرضي بآنها نداريد و با کمال عطوفت و مهرباني مراعات آنها را بکنيد.
إِن‌َّ اللّه‌َ کان‌َ عَلِيًّا کَبِيراً کنايه از اينکه بعض رجال هستند که خود را بزرگ ميشمارند و ترفع بر زنها ميکنند و آنها را ذليل و حقير و کوچک ميپندارند خدا ميفرمايد علو و کبريايي مختص بذات اقدس ربوبي است زيرا کلمه (ان) و جمله اسميه و تقديم کلمه (اللّه) دلالت بر اينکه معني دارد نبايد شما بر آنها بزرگي کنيد.