تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ اعْبُدُوا اللَّهَ وَ لا تُشْرِکُوا بِهِ شَيْئاً وَ بِالْوالِدَيْنِ إِحْساناً وَ بِذِي الْقُرْبى وَ الْيَتامى وَ الْمَساکِينِ وَ الْجارِ ذِي الْقُرْبى وَ الْجارِ الْجُنُبِ وَ الصَّاحِبِ بِالْجَنْبِ وَ ابْنِ السَّبِيلِ وَ ما مَلَکَتْ أَيْمانُکُمْ إِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ مَنْ کانَ مُخْتالاً فَخُوراً (36)
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 427
چون حق تعالى در آيات متقدمه امر فرمود بندگان را به مکارم اخلاق در امر يتامى و ازواج و عيال، بعد از آن بيان اخلاق حميده و محاسن پسنديده نمود در باب احسان؛ و به جهت آنکه محاسن افعال و محامد خصال، بدون عبادت ذات احديت بر وجه وحدانيت و تنزيه او از شرک در معبوديت مثمر مثبوت نبود، لذا بر طريق عطفيت اوّل امر به توحيد مى‌فرمايد:
وَ اعْبُدُوا اللَّهَ وَ لا تُشْرِکُوا بِهِ شَيْئاً: و بپرستيد و عبادت کنيد خدا را به وحدانيت، و تعظيم نمائيد او را در معبوديت، و شريک قرار مدهيد به او در عبادت چيزى را؛ زيرا ذات اقدس الهى، منعم حقيقى است که اعطاى نعم وافره ظاهرى و باطنى به انسان مرحمت فرموده، و عقل سليم عبادت و اطاعت چنين منعمى را لازم شمارد.
تبصره: در اين آيه شريفه ده قسم اخلاق حسنه را ذکر فرموده:
اول: امر به عبادت. و عبادت عبارت از هر فعل و ترک که اتيان شود به آن به مجرد امر الهى، و داخل است در آن جميع اعمال قلوب و تمام افعال جوارح.
پس تخصيص به توحيد ندارد.
دوم: امر به اخلاص در عبادت به نهى از شرک، زيرا کسى که عبادت کند با خدا غير را، مشرک باشد و عبادتش خالص نيست، و شرک هم مانند توحيد، درجات دارد.
در کافى به حذف اساتيد: عن بريد العجلىّ عن ابى جعفر قال: سئلته عن ادنى ما يکون به العبد مشرکا قال: فقال: من قال للنّواة: انّها حصاة، و للحصاة:
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 428
انّها نواة ثمّ دان به. «1» بريد عجلى روايت کند که سؤال نمودم از حضرت باقر عليه السّلام ادنى مرتبه‌اى را که بنده مشرک شود، حضرت فرمود: کسى که بگويد هسته خرما سنگريزه است، و به سنگريزه بگويد که هسته خرما است.
پس عبادت خدا را به آن نمايد و اعتقاد و اظهار کند که آن از جانب اللّه است.
شيخ بهائى فرموده: شايد مراد اين است که کسى معتقد شود شيئى را از دين، و حال آنکه در واقع از دين نباشد. و عبادت خدا را به آن نمايد، پس او ادنى مرتبه شرک را داراست، گرچه آن شى‌ء جزئى باشد مثل اعتقاد هسته خرما را سنگريزه.
مجلسى (رحمه اللّه) فرمايد: «ثمّ دان به» اشاره است به اينکه شرک، وقتى باشد که عبادت خدا را به آن نمايد و اعتقاد و اظهار کند که از جانب الهى است. به عبارت ديگر تشريع، و بدعت باشد؛ به خلاف آنکه گويد فلان امر اين است و حال آنکه چنين نباشد، لکن نسبتش را به خدا ندهد و ممکن است گفته شود: در تشبيه «نواة» به «حصاة» اشعار است به اينکه آن شيئى از ضروريات دين باشد، مانند هسته خرما و سنگريزه که ضرورى و هر کسى آن را شناسد. لکن ساير اخبار اين باب دلالت دارد بر اعم بودن آن. پس هر که ابداع و احداث کند در دين چيزى را، پس او مشرک است، زيرا شريک نموده بر ذات الهى و شرک آورده به مقام اقدس سبحانى، چه متابعت کرده در اين امر، شيطان يا ساير طواغيت يا نفس و هوى را. و اين شرک به معنى اعم باشد.
وَ بِالْوالِدَيْنِ إِحْساناً: سيّم اخلاق حسنه آنکه: برّ و نيکوئى کنيد به پدر و مادر نيکوئى کردنى به قول و فعل. از آيه شريفه معلوم مى‌شود حق تعظيم والدين، که مقارن ساخته به عبادت و توحيد و ذات اقدس خود. و اخبار کثيره وارد شده از جمله:
1- «کافى» به حذف اساتيد عن محمّد بن مروان قال قال ابو عبد اللّه
«1» اصول کافى، جلد 2، کتاب الايمان و الکفر، باب الشرک، صفحه 397، حديث اوّل.
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 429
عليه السّلام: ما يمنع الرّجل منکم ان يبرّ والديه حيّين و ميّتين، يصلّى عنهما و يصوم عنهما ... فيکون الّذى صنع لهما، و له مثل ذلک فيزيده اللّه عزّ و جلّ ببرّه و صلته خيرا کثيرا. محمد بن مروان روايت کند از حضرت صادق عليه السّلام که فرمود:
چه منع کند مردى را از شما اينکه نيکوئى کند والدين خود را، زنده باشند آن دو يا مرده. بعد بيان برّ را نسبت به آنها فرمايد که: نماز گزارد از قبل آن دو، و حج نمايد از طرف آنها، و روزه بدارد به نيت آنان. پس ثواب عملى که بجا آورده براى والدين او است؛ و براى او هم مثل آن ثواب باشد. پس زياد فرمايد خداوند عز و جل به سبب برّ و صله او، خير کثيرى را.
2- عن «هشام بن سالم» عن ابى عبد اللّه عليه السّلام قال جاء رجل الى النّبىّ صلّى اللّه عليه و آله و سلّم فقال: يا رسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله و سلّم من ابرّ؟ قال صلّى اللّه عليه و آله و سلّم امّک. قال: ثمّ من؟ قال امّک قال: ثمّ من؟ قال امّک قال: ثمّ من؟ قال: اباک. «1» هشام بن سالم از حضرت صادق عليه السّلام روايت کند که فرمود: آمد مردى خدمت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم عرض کرد: به که نيکوئى نمايم؟ فرمود: مادرت را، تا سه مرتبه؛ در مرتبه چهارم فرمود: پدرت را.
3- اکبر الکبائر الشّرک باللّه و عقوق الوالدين.
4- الخصال- بسند معتبر عن الصّادق عليه السّلام قال قال امير المؤمنين عليه السّلام: من احزن والديه فقد عقّهما. امير المؤمنين عليه السّلام فرمايد: هر که محزون نمايد والدين را، پس بتحقيق عاق شود آنها را.
«العياشى» عنهما فى هذه الاية انّ رسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله و سلّم احد الوالدين و علىّ عليه السّلام الاخر. «2» چهارم اخلاق حسنه: وَ بِذِي الْقُرْبى چهارم- اخلاق حسنه عشره: وَ بِذِي الْقُرْبى: و نيکوئى به خويشان
«1» همان مدرک، باب البر بالوالدين، صفحه 159، حديث 7.
«2» تفسير عيّاشى، جلد 1، صفحه 241، حديث 129، از امام باقر عليه السّلام.
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 430
نزديک به صله رحم:
1- کافى به حذف اسانيد عن ابى حمزه قال: قال ابو جعفر عليه السّلام صلة الارحام تزکّى الاعمال و تنمى الاموال و تدفع البلوى و تيسّر الحساب و تنسئ فى الاجل. «1» ابو حمزه از حضرت باقر عليه السّلام روايت کند که فرمود: صله ارحام، تزکيه نمايد اعمال را، و نموّ دهد اموال را، و دفع کند بلاها را، و آسان گرداند حساب را، و تأخير اندازد موت را.
2- عن جابر عن ابى جعفر عليه السّلام قال قال رسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله و سلّم: اوصى الشّاهد من امّتى و الغائب منهم و من فى اصلاب الرّجال و ارحام النّساء الى يوم القيمة ان يصل الرّحم و لو کان منه على مسيرة سنة فانّ ذلک من الدّين. «2» جابر از حضرت باقر عليه السّلام روايت کند که فرمود رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله و سلّم: وصيت مى‌کنم حاضر از امت خود و غائب از ايشان و کسى که در اصلاب رجال و ارحام نساء باشد تا روز قيامت اينکه: صله نمايد رحم را و اگرچه دور باشد از او فاصله يک سال راه. پس بدرستى که اين از لوازم دين است.
پنجم محسنات: وَ الْيَتامى: و به يتيمان به دلنوازى و سازگارى و ترحم و احسان نسبت به آنها. ابن عباس گويد: احسان به يتامى آنکه مدارا کند به آنها و تربيت نمايد ايشان را و مسح کند سرشان را. و اگر وصى آنها باشد، پس بايد مبالغه نمايد در حفظ اموال آنان.
ششم خصائل مأموره: وَ الْمَساکِينِ: و احسان به فقرا که بر قوت سال قادر نباشند، به صدقات و زکوات.
در ليلة الاسرى ذات اقدس الهى به حضرت خاتم صلّى اللّه عليه و آله و سلّم خطاب فرمايد: يا احمد، بدرستى که محبت براى خدا، آن محبت فقرا و تقرب
«1» اصول کافى، جلد 2، کتاب الايمان و الکفر، باب صلة الرّحم، صفحه 150، حديث 4.
تفسير اثنا عشرى ج2 431
«2» همان مدرک، صفحه 151، حديث 5.
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 431
به ايشان است. حضرت عرض کرد: يا رب کيستند فقرا؟ فرمود: کسانيند که راضى شوند به قليل رزق و صبر نمايند بر گرسنگى و شکر نمايند بر نعمت و شکايت ننمايند گرسنگى و تشنگى خود را و دروغ نگويند به زبانهاى خود و غضب نکنند بر پروردگار به تنگى و عسرت و مغموم نشوند به آنچه فوت شود از ايشان، و مسرور نگردند به آنچه عطا شود به ايشان. يا احمد، دوستى من، دوستى با فقراست. پس نزديک بشو به فقرا و تقرب جوى مجلس آنان را به نزديک شدن، و دورى کن اغنيا را و دور بدار مجلس آنان را از خود، پس بدرستى که فقرا دوستان من باشند.
هفتم صفات محسنه: وَ الْجارِ ذِي الْقُرْبى: و احسان به همسايگان خويش، که هم حق جوار و هم حق قرابت دارند. و مرحمت و شفقت نمودن به آنان، يا نيکوئى به کسانى که قرب جوار دارند.
1- الکافى عن الباقر عليه السّلام: حدّ الجوار اربعون دارا من کلّ جانب من بين يديه و من خلفه و عن يمينه و عن شماله. «1» 2- عن الصّادق عليه السّلام قال: قال رسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله و سلّم:
کلّ اربعين دارا جيران من بين يديه و من خلفه و عن يمينه و عن شماله. «2» 3- حسن الجوار يزيد فى الرّزق. «3» 4- حسن الجوار يعمر الدّيار و يزيد فى الاعمار. «4» 1- در کافى حضرت باقر عليه السّلام فرمايد: حد جوار و همسايه، چهل خانه است از هر طرفى پيش از رو و پشت سر و از راست و از چپ.
2- از حضرت صادق عليه السّلام مروى است که فرمود رسول اکرم صلّى اللّه عليه و آله و سلّم هر چهل خانه‌اى، همسايه باشند از پيش رو و پشت سر و
«1» اصول کافى، جلد 2، کتاب العشرة، باب حدّ الجوار، صفحه 669، حديث 2.
«2» همان مدرک، حديث اوّل.
«3» همان مدرک، باب حقّ الجوار، صفحه 666، حديث 3.
«4» همان مدرک، صفحه 667، حديث 8.
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 432
راست و چپ.
3 و 4- و ايضا فرمود: نيکوئى همسايه‌ها، زياد نمايد در رزق؛ و فرمود:
نيکوئى همسايه‌ها، معمور گرداند شهرها را و زياد نمايد عمرها را.
و ايضا حضرت کاظم عليه السّلام فرمايد: نيست نيکوئى همسايه‌ها بازداشتن اذيت، و لکن حسن جوار، صبر نمودن تو باشد بر اذيت.
در منهج- مروى است که مردى خدمت حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم عرض نمود: يا رسول اللّه قلبم سخت شده و از رقت و نرمى دور گشته.
فرمود: بر پدر و مادر نيکوئى کن و مسکينان را طعام بده و دست به سر يتيمان کش و اطعام کن آنها را و با همسايه‌اى که اقربا و يا بيگانه‌اند صله و عطا نما، و ايشان را مرنجان. عرض کرد: يا رسول اللّه حق همسايه بر همسايه چه چيز است؟ فرمود: حقوق او آنکه اگر تو را دعوت کند، اجابت کنى. و اگر فقير شود، دستگيرى او نمائى. و اگر قرض خواهد، بدهى. و اگر خيرى به او رسد، تهنيت گوئى. و در مصيبت، او را تعزيت نمائى. و در فوت، به جنازه او حاضر شوى. و ديوار بر بالاى ديوار او بلند نکنى تا منع باد کند از او، و او را مرنجانى به منع مطبوخات خود.
هفتم- از خصال ممدوحه مأموره: وَ الْجارِ الْجُنُبِ: و نيکى به همسايه بيگانه که خويشى ندارند، يا همسايه دور، يا به همسايه کافر.
در تفسير صافى- قال النّبىّ صلّى اللّه عليه و آله و سلّم: الجيران ثلثة فجار له ثلثة حقوق: حقّ الجوار و حقّ القرابة و حقّ الاسلام، و جار له حقّان: حقّ الجوار و حقّ الاسلام، و جار له حقّ واحد: حقّ الجوار و هو المشرک من اهل الکتاب. «1» فرمود:
پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم: همسايه سه طايفه‌اند: يکى آن که او را سه حق است بر تو: حق همسايه و حق قرابت و حق اسلام؛ و او خويشى است که همسايه باشد، چه او هم حق جوار و هم حق قرابت و هم حق اسلام دارد. دوم:
«1» تفسير صافى، جلد اوّل، صفحه 450.
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 433
همسايه‌اى که دو حق دارد: حق همسايگى و حق اسلام، و او همسايه مسلمان است. سوم: آنکه او را حق همسايگى فقط است، و او همسايه مشرک اهل کتاب باشد.
هشتم از محسنات اخلاقيه: وَ الصَّاحِبِ بِالْجَنْبِ: و احسان به همنشين و هم صحبت. زمخشرى گفته: مراد، مصاحب است، و يمکن رفيق در سفر، يا شريک در تعلم علم، يا آموختن حرفه و صنعت باشد. يا همنشين در مسجد و مجلس، يا زوجه يا خادم، يا غير آن که نيکوئى نمايد به آنها به مهربانى، موعظه، نصيحت، امر به معروف، نهى از منکر.
فى الکافى به حذف اساتيد عن شعيب العقر قوفى، قال: سمعت ابا عبد اللّه عليه السّلام يقول لأصحابه: اتّقوا اللّه و کونوا اخوة بررة متحابّين فى اللّه متواصلين متراجمين، تزاوروا و تلاقوا و تذاکروا امرنا و احيوه. «1» حضرت صادق عليه السّلام فرمايد به اصحاب خود: بترسيد مخالفت خدا را، و باشيد برادران خير خواه، و دوستى کننده در راه خدا، مواصله کننده رحم نماينده، زيارت کنيد و ملاقات نمائيد يکديگر را و مذاکره نمائيد امر ما را و زنده نمائيد آن را.
علامه مجلسى رحمه الله فرمايد: مراد به امر ايشان، امامت و دلايل و فضائل و صفات ائمه هدى است، يا اعم از آن؛ و روايت اخبار و نشر آثار و مذاکره علوم ايشان و زنده کردن علوم آنها به تعاهد و نوشتن و روايت نمودن و حفظ آنها از اندراس، و اين اظهر باشد.
نهم از صفات محسنه: وَ ابْنِ السَّبِيلِ: و نيکوئى و احسان به راهگذران و غريبان، اگر چه در شهر خود غنى بوده باشند. ابن عباس گويد: مراد، اکرام مهمانان است.
1- در جامع الاخبار- عن النبى صلّى اللّه عليه و آله و سلّم: الضّيف دليل
«1» اصول کافى، جلد 2، کتاب الايمان و الکفر، صفحه 175، باب التراحم و التعاطف، حديث اوّل.
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 434
الجنّة. «1» 2- عنه صلّى اللّه عليه و آله و سلّم: اذا اراد اللّه بقوم خيرا اهدى اليهم هديّة، قالوا و ما تلک الهديّة؟ قال الضّيف ينزل برزقه و يرتحل بذنوب اهل البيت. «2» فرمود پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم: مهمان دليل و راهنماى بهشت است.
و نيز فرمود: هرگاه خدا اراده خيرى به قومى فرمايد، مى‌فرستد به آنها هديه. عرض کردند: چيست آن هديه؟ فرمود: مهمان وارد شود بر رزق خود، و آلوده شود به گناه اهل خانه، يعنى سبب محو سيّئات اهل خانه شود.
دهم از محسنات حميده: وَ ما مَلَکَتْ أَيْمانُکُمْ: و احسان به بندگان و پرستاران که در تصرف شما باشند.
در منهج- أبو ذر غفارى روايت کند که پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم غلامى به من بخشيد، و فرمود: او را نيکو دار و طعامى که خود مى‌خورى، به او ده و آنچه خود مى‌پوشى، او را بپوشان. روزى پيراهنى داشتم، آن را پاره، و نصف به او دادم و نصف را پوشيده، به مسجد رفتم. حضرت فرمود: پيراهن را چرا پاره کردى؟ واقعه را به عرض رسانيدم. فرمود: احسنت، او را نيکو دار. به خانه آمدم، غلام را آزاد نمودم. در مراجعت، حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم فرمود: غلام را چه کردى؟ گفتم: او را به رضاى الهى آزاد کردم. فرمود:
خدا تو را اجر مرحمت فرمايد. «3» و نيز حضرت امير المؤمنين عليه السّلام فرمود: آخرين سخن رسول صلّى اللّه عليه و آله و سلّم اين بود که: الصّلوة و ما ملکت ايمانکم. «4» إِنَّ اللَّهَ لا يُحِبُّ مَنْ کانَ مُخْتالًا فَخُوراً: بدرستى که خداوند دوست نمى‌دارد به اعطاى ثواب، هر که را باشد «مختال»، يعنى خرامنده به تکبر که ننگ دارد از احسان به والدين
«1» بحار الانوار، جلد 75، صفحه 460، حديث 14.
«2» مدرک ياد شده، صفحه 461.
«3» منهج الصادقين، جلد 3، صفحات 24- 25.
«4» نماز بخوانيد و زير دستان خود را نيکو داريد. مدرک ياد شده.
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 435
و اقارب و همسايه و مهمانان و غلامان. «فخور» يعنى نازنده و خود ستاينده که تفاخر کند بر ايشان و حقوق الهى را ادا نکند و به احسان به خلق نپردازد.
تحقيق: شبهه‌اى نيست که اين آيه مجتمع و متضمن بيان ارکان اسلام و تنبيه بر مکارم اخلاق است. و هر که به دقت تدبر نمايد و به فکرت تذکر کند، البته او را غنى گرداند از موعظه و هادى شود به علوم کثيره. امام قشيرى گفته:
هرگاه همسايه مستحق احسان تو باشد، پس حق همسايه نفس که دل است، به طريق اولى خواهد بود، که خواطر متفرقه و خيالات رديه را از او بازدارى، و با همسايه دل که روح است احسان نمائى و او را از مساکنت با مکونات و مجاورت با موجودات منع کنى، و همسايه روح که سر است، از غيبت بواطن شهودات و حجابات مکاشفات مانع شوى، و از همه اولى‌تر آنکه از سرّ فرمايش «وَ هُوَ مَعَکُمْ» غافل نگردى.