تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
الَّذِينَ يَبْخَلُونَ وَ يَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبُخْلِ وَ يَکْتُمُونَ ما آتاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ وَ أَعْتَدْنا لِلْکافِرِينَ عَذاباً مُهِيناً (37)
چون اختيال و فخر، مانع احسانند به اقارب و جيران و غيره، لذا بعد بر سبيل بدليّت از قوله مَنْ کانَ مُخْتالًا فَخُوراً، مى‌فرمايد:
الَّذِينَ يَبْخَلُونَ: مختال فخور کسانيند که بخل مى‌ورزند، يا بخيلى کنند به آنچه حق تعالى به ايشان مرحمت فرموده، يعنى اخراج حقوق واجبه نکنند از زکات و خمس و غير آن.
فى الفقيه عن النّبىّ صلّى اللّه عليه و آله و سلّم: ليس البخيل من ادّى الزّکاة المفروضة من ماله و اعطى النّائبة فى قومه انّما البخيل حقّ البخيل من لم يؤدّ الزّکوة المفروضة من ماله و لم يعط النّائبة فى قومه و هو يبذّر فيما سوى ذلک. در من لا يحضره الفقيه فرمود حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم: نيست
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 436
بخيل کسى که ادا کند زکات مال خود را و عطا کند عطيه را به (مصيبت رسيده از) قوم خود، بلکه بخيل حقيقت بخيل، کسى است که ادا نکند زکات واجبه را و عطا نکند عطيه را به (مصيبت رسيده از) قوم خود، و حال آنکه تبذير نمايد در سواى آن. «1» وَ يَأْمُرُونَ النَّاسَ بِالْبُخْلِ: و امر مى‌کنند مردمان را به بخل و منع حقوقات واجبه، وَ يَکْتُمُونَ ما آتاهُمُ اللَّهُ مِنْ فَضْلِهِ: و کتمان و مخفى کنند از خلق، آنچه عطا فرموده خدا ايشان را از فضل و بخشش خود از غنا و ثروت. اين جماعت سزاوارند به هر ملامتى، و مستحقند به هر سرزنشى.
فى الفقيه عن الصّادق عليه السّلام: البخيل يبخل بما فى يده و الشّحيح يشحّ بما فى ايدى النّاس و على ما فى يديه حتّى لا يرى فى ايدى النّاس شيئا الّا تمنّى ان يکون له بالحلّ و الحرام و لا يقنع بما رزقه اللّه. «2» فى الخصال عن النّبىّ: صلّى اللّه عليه و آله و سلّم خصلتان لا يجتمعان فى المسلم البخل و سوء الخلق. «3» حضرت صادق عليه السّلام فرمايد: بخيل، بخل نمايد به آنچه در دست او باشد. و حريص حرص زند به آنچه در دست مردم و آنچه در يد خود است، حتى نبيند در دست مردم چيزى را مگر آنکه تمنا کند که براى او باشد به حلال يا حرام، و قناعت نکند به آنچه روزى فرمايد او را خدا.
و نيز فرمود: دو وصف جمع نشود در مسلم، بخل و سوء خلق.
در منهج از سعيد بن جبير مروى است که اين آيه در باره کسانى نازل شد که بعلم، بخل کنند و اخفاى آن کنند از طالبان علم؛ و اولى آنکه آيه را بر عموم نعم حمل نمود.
«1» نور الثقلين، جلد 1، ص 481، حديث 250.
«2» مدرک ياد شده، حديث 251.
«3» مدرک ياد شده، حديث 249.
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 437
ابن عباس گويد: اسامة بن حبيب، و بحرز بن عمر، و رفاعة بن زيد يهودى، انصار را به طريق نصيحت مى‌گفتند: مال خود را به اين مرد، يعنى پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم و ياران و مهاجران ندهيد که در اندک زمانى فقير و محتاج گرديد و مآل کار آنها معلوم نيست. آيه شريفه نازل شد که حق تعالى دوست ندارد اين جماعت را که بخل مى‌ورزند و مردمان را به بخل امر کنند و صفات پيغمبر خاتم صلّى اللّه عليه و آله و سلّم را که در تورات به ايشان انعام نموده کتمان نمايند.
وَ أَعْتَدْنا لِلْکافِرِينَ: و مهيا و آماده کرده‌ايم براى کافر نعمتان و تارکين اداى حقوق و کاتمين عطاى الهى و نعوت حضرت رسالت پناهى صلّى اللّه عليه و آله و سلّم، عَذاباً مُهِيناً: عذابى خوار کننده که عذاب نار جحيم باشد.
تعريض: وضع ظاهر در موضع مضمر که «اعتدنا لهم» باشد، اشعار است به آنکه هر که شأن او بخل و امر کند مردمان را به بخل، و کتمان عطاى الهى نمايد، کافر نعمت؛ و هر کافر نعمتى، مستحق عذاب مهين باشد، همچنانکه خوار ساخته نعمت الهى را به بخل و اخفار. روزى عمران حصين، جامه‌اى قيمتى از خز مصرى که مثل آن يافت نمى‌شد پوشيده، از خانه بيرون آمده آن را به مردم نمود. بعد ديگر نپوشيد. سبب پرسيدند، گفت: خواستم فرمايش پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم را اطاعت کنم که فرمود: اذا انعم اللّه على عبد نعمة احبّ ان يرى عليه: «1» هرگاه حق تعالى به بنده نعمتى عطا فرمايد، دوست دارد که آن را بر او مشاهده نمايد.