اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
وَ اعبُدُوا اللّه‌َ وَ لا تُشرِکُوا بِه‌ِ شَيئاً وَ بِالوالِدَين‌ِ إِحساناً وَ بِذِي القُربي وَ اليَتامي وَ المَساکِين‌ِ وَ الجارِ ذِي القُربي وَ الجارِ الجُنُب‌ِ وَ الصّاحِب‌ِ بِالجَنب‌ِ وَ ابن‌ِ السَّبِيل‌ِ وَ ما مَلَکَت أَيمانُکُم إِن‌َّ اللّه‌َ لا يُحِب‌ُّ مَن کان‌َ مُختالاً فَخُوراً (36)
و عبادت کنيد خدا را و چيزي را شريک در عبادت او نکنيد و احسان کنيد بپدر و مادر و بخويشاوندان و يتيمان مردم و بفقراء و بهمسايه چه از خويشان باشند يا اجنبي باشند و بهم سفريها و باين سبيلها و کساني که در ملکيت شما باشند مثل عبيد و اماء يا در تحت اختيار شما باشند مثل اهل و عيال محققا خدا دوست نميدارد متکبر معجب افتخار کننده را.
اينکه آيه شريفه يکي از جوامع آيات است مشتمل بر اوامر اعتقادي، اخلاقي دستورات احکامي، مواعظ و نصايح است.
وَ اعبُدُوا اللّه‌َ عبادت بندگيست و حقيقت عبوديت اينست که خود را بنده او بداند و از تحت فرمان او بيرون نرود و خودسرانه عملي انجام ندهد و اينکه بالاترين مقام است براي بشر، در تشهد مي‌گويي (اشهد ان محمدا عبده و رسوله) و از مناجات حضرت امير عليه السّلام است
الهي کفاني فخرا ان تکون لي ربا و کفاني عزا ان اکون لک عبدا
و عبوديت مطلقه خاص محمّد صلّي اللّه عليه و آله و سلّم و آل او عليهم السلام است که آنها از تحت فرمان او بيرون نرفتند و قدمي بر مخالفت او برنداشتند و جز رضاي او نخواستند.
وَ لا تُشرِکُوا بِه‌ِ شَيئاً مراد شرک در عبادت است از پرستش بت و آتش و خورشيد و بقر و عجل و کواکب و ملائکه و جن و انبياء و اولياء و غير اينها حتي عمل عبادت را از روي هواي نفس يا جهت منافع شخصيه دنيويه انجام ندهد فقط
جلد 5 - صفحه 77
امتثال امر او باشد.
وَ بِالوالِدَين‌ِ إِحساناً ظاهر آيه پدر و مادر نسبي است لکن در اخبار بسيار تفسير شده بوجود مقدس محمّد صلّي اللّه عليه و آله و سلّم و علي عليه السّلام چنانچه منسوب بآن حضرت است
انا و علي أبوا هذه الامة
و از روي اينکه تفسير ميتوان گفت که شامل اب روحاني که علماء باشند هم ميشود چنانچه گفتند
(الآباء ثلاثة: اب يولدک و اب يزوجک و اب يعلمک
و مراد از احسان در موارد فرق ميکند، در اينجا اطاعت آنها و دست‌گيري و محبت و ساير انحاء احسان است (وَ بِالوالِدَين‌ِ) متعلق باحسان است يعني احسنوا بالوالدين.
وَ بِذِي القُربي احسان بخويشاوندان شامل اولاد و اولاد اولاد هر چه نازل شود و اجداد و آباء آنها هر چه بالا رود و اخوه و اخوات و اعمام و عمات و اخوال و خالات و اولاد آنها بمحبت و دست‌گيري و مراوده و معاشرت که صله رحم است و اليتامي ايتام مردم و احسان بآنها، حفظ اموال آنها و تربيت آنها و تکفل احوال آنها و دست‌گيري از آنها و قيام بامور آنها است.
و المساکين اعم از فقير و مسکين است چنانچه گفتند الفقير و المسکين اذا اجتمعا افترقا و اذا افترقا اجتمعا اداء حقوق آنها از زکوات و اخماس و صدقات و انفاق بآنها و اکساء آنها و اسکان آنها و ساير انحاء احسان.
وَ الجارِ ذِي القُربي تخصيص بذکر با اينکه ذي القربي را فرموده بود براي اينست که جار ذي القربي دو حق دارد حق قرابت و همجواري بلکه دارد اگر همسايه خويش باشد سه حق دارد: قرابت، اسلام، جواريت و اگر غريبه باشد دو حق اسلام و جواريت، و اگر کافر باشد يک حق جواريت.
وَ الجارِ الجُنُب‌ِ همسايه بيگانه در اغلب کتب فقهيه و اخلاقيه منسوب بحضرت رسالت صلّي اللّه عليه و آله و سلّم است که فرمود آن قدر جبرئيل سفارش همسايه را کرد که
جلد 5 - صفحه 78
گمان کردم حکم ميراث براي آنها ميآيد.
وَ الصّاحِب‌ِ بِالجَنب‌ِ گفتند مراد همسفريست که در مسافرت حسن معاشرت و معاونت در امور بيک ديگر کنند و بعضي گفتند همسايه نزديک باصطلاح يک ديوار و يک بام چون در بعض اخبار دارد تا چهل خانه همسايه است و بعضي گفتند تا چهل زراع و ظاهر اينست که مناط صدق عرفيست.
وَ ابن‌ِ السَّبِيل‌ِ کسي را گويند که از وطن دور افتاده باشد و دست رسي بآن نداشته باشد و در غربت تهي دست شده باشد.
وَ ما مَلَکَت أَيمانُکُم ظاهر عبيد و اماء است که مملوک هستند ولي ممکن است مراد از ملکيت سرپرستي و بزرگتري خانواده‌ايست شامل اهل بيت ميشود بلکه ميتوان گفت که تعبير به (ما) نه (بمن) براي شمول بحيوانات مملوکه مثل دجاجه و حمار و اغنام و غير اينها هم ميشود.
إِن‌َّ اللّه‌َ لا يُحِب‌ُّ مَن کان‌َ مُختالًا تکبر بر فقراء و اقارب فقير زير دست و تفرعن و تبختر بر آنها و تنفر از آنها و دوري جستن است (فخورا) خود را گم کردن و خيال اينکه هم دوش آنها نيستند و فخريه و مباهات بر آنها، و اللّه العالم بما في کتابه.