تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
إِنَّ اللَّهَ لا يَظْلِمُ مِثْقالَ ذَرَّةٍ وَ إِنْ تَکُ حَسَنَةً يُضاعِفْها وَ يُؤْتِ مِنْ لَدُنْهُ أَجْراً عَظِيماً (40)
إِنَّ اللَّهَ لا يَظْلِمُ مِثْقالَ ذَرَّةٍ: بدرستى و بتحقيق که ذات مقدس الهى، ظلم و ستم ننمايد به وزن مثقال ذره‌اى، يعنى به مقدار ذره‌اى ظلم به احدى نفرمايد، «ذره» مورچه سرخ را گويند که از غايت کوچکى بى‌تعمق نظر، بر ناظر ظاهر نشود. از «ابن عباس» معنى ذره را پرسيدند؛ پاره‌اى خاک برداشت و بريخت، و گردى که بر دستش ماند بيفشاند و گفت: هر ذره، ذره‌اى است. و اشهر آنکه ذرّه عبارت است از اشياء صغارى که به شعاع آفتاب، از روزنه هويدا شوند و آنها را تعبير به ذرات صغار نمايند و به وزن متعارف درنيايد. و حقيقت کلام در مبالغه نفى ظلم است، يعنى از ثواب و عقاب جزاى اعمال به مقدار ذره، کم و زياد نخواهد شد.
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 441
تنبيه: در ذکر مثقال اشاره است به آنکه صدور ظلم به اين مقدار هم از حق تعالى محال باشد، چه برسد به اقواى آن؛ زيرا ظلم، قبيح، و شايسته مقام الهى نيست؛ زيرا فاعل قبيح: يا عالم به قبح آن فعل نيست؛ يا عالم است، لکن قادر بر ترک آن نيست؛ و در صورت قدرت بر ترک: يا محتاج باشد به آن فعل قبيح، يا محتاج نيست اما به عبث آن فعل را بجا آورد. بنابر اول، جهل؛ و بنابر ثانى، عجز؛ و بنابر ثالث، احتياج؛ و بنابر رابع، سفاهت لازم آيد. و حق تعالى از هر چهار صفت، منزه و متعالى است. پس ظلم از ذات سبحانى صادر نخواهد شد.
وَ إِنْ تَکُ حَسَنَةً يُضاعِفْها: و اگر باشد مثقال ذره‌اى نيکى و خير در ديوان بنده مؤمن، اضافه فرمايد ثواب آن را بر تو، يک حسنه را به ده تا هفتصد و بيشتر. مراد از اين مضاعفه، تضاعف در مدت نيست، زيرا مدت ثواب غير متناهى، و تضعيف غير متناهى محال است، بلکه مراد تضاعف در مقدار آن است که مثلا کسى که به سبب عملش مستحق ده جزء از ثواب است، خداى تعالى به فضل خود مضاعف فرمايد به بيست جزء از ثواب. وَ يُؤْتِ مِنْ لَدُنْهُ أَجْراً عَظِيماً: و عطا فرمايد خداى تعالى او را زايد بر ثواب عمل از جانب خود به فضل و رحمت عطاى بزرگى و اجر عظيمى. تشبيه عطا به اجر، به جهت آن است که عطا، تابع اجر و مزيد بر آنست.
در منهج سعيد بن جبير روايت نموده که پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم فرمود: روز قيامت چون مؤمنان از جهنم بگذرند، مأمون شده و به بهشت درآيند، پس عصاة مؤمنان را در جهنم معذّب بينند، گويند: بار خدايا اينها برادران دينى ما به يک قبله نماز و روزه و حج بجا آورده، اکنون در جهنم معذبند. اگر رحمت و کرم فرمائى، به اذن شفاعت، آنها را شفاعت کنيم. خطاب آيد: هر کس را شناسيد بيرون آريد. آنها مشرف بر جهنّم، بعضى را به صورت شناسند که تا ساق، و برخى تا کعب در آتشند. آنها را خارج کنند خطاب آيد: هر که را در دل مثقال دينارى ايمان باشد، بيرون آريد. [ايشان به اين امر اقدام نمايند.] باز خطاب آيد: هر که وزن نيم دينار ايمان دارد، خلاص نمائيد، تا به
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 442
حدّى که در هر که مثقال ذره‌اى ايمان است، خارج شود. پس ابو سعيد گفت:
هر که اين خبر را تصديق نکند بگو اين آيه را تلاوت کن: إِنَّ اللَّهَ لا يَظْلِمُ مِثْقالَ ذَرَّةٍ. آنگه گفت: چون [مؤمنان] همه عصاة [اهل ايمان] را بيرون آرند، گويند: خدايا هر کس را مى‌شناختيم، به بهشت برديم. خطاب آيد: به شفاعت پيغمبران و ائمه و ملائکه اهل عصيان نجات يافتند. اکنون جمعى مانده‌اند که از غايت احتراق و سوختگى کسى آنها را نمى‌داند و نمى‌شناسد تا شفاعت کند، من ارحم الرّاحمين هستم، از فرط رحمت من بعيد است زياده از اين مدّت در عذاب باشند. بفرمايد تا دو قبضه از آتش جهنم رفع گردد. در آنجا جماعتى سوخته و سياه شده، امر نمايد در ماء الحيوان غسل کنند. مانند دانه مرواريد که از صدف بيرون آيد، از آب خارج شوند و در پيشانى آنها نوشته باشد: «عتقاء اللّه». پس از دخول بهشت، ايشان را بشناسند. منفعل گرديده، از خدا بخواهند تا آن علامت زايل شود. بعد فرمايد: طلب کنيد هر چه خواهيد.
عرض کنند: بهتر از اين چيست؟ فرمايد: رضاى من، اکنون از شما راضى و هرگز بر شما غضب ننمايم. «1» تتمه: آيه شريفه دلالت دارد بر آنکه منع ثواب و نقصان از خداى تعالى، ظلم، و ذات اقدس الهى منزه از ظلم باشد، پس وافيا عطا فرمايد.