اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
إِن‌َّ اللّه‌َ لا يَظلِم‌ُ مِثقال‌َ ذَرَّةٍ وَ إِن تَک‌ُ حَسَنَةً يُضاعِفها وَ يُؤت‌ِ مِن لَدُنه‌ُ أَجراً عَظِيماً (40)
خداوند بمقدار سنگيني ذره‌اي ظلم نميکند و اگر بمقدار سنگيني
جلد 5 - صفحه 83
ذره کسي حسنه بجا آورد خداوند ثواب مضاعف عوض ميدهد و پاداش بزرگي از مقام ربوبي عنايت ميفرمايد.
إِن‌َّ اللّه‌َ لا يَظلِم‌ُ ظلم از ماده ظلمت است و مقابل عدل است بمعني وضع الشي‌ء في غير موضعه چنانچه عدل وضع الشي‌ء في موضعه و مراد از ظلم در اينجا تعدي و تجاوز و ايذاء است. و در خبر است که ظلم سه قسم است ظلم بخدا يعني نسبت ناروا بخدا دادن مثل شرک، در آيه دارد إِن‌َّ الشِّرک‌َ لَظُلم‌ٌ عَظِيم‌ٌ لقمان آيه 13، ظلم بغير در منع حقوق و ايذاء بغير حق. ظلم بنفس در ترک طاعت و فعل معصيت.
و نسبت ظلم با عدل نسبت تضاد است، و اما نسبت ظلمت با نور بعضي گفتند آنهم تضاد است، دو امر وجودي است بدليل حديث
جاعل الظلمات و النور
مجمع البحرين. و بعضي نسبت سلب و ايجاب و بعضي عدم و ملکه و شرحش در آيه شريفه يُخرِجُهُم مِن‌َ الظُّلُمات‌ِ إِلَي النُّورِ گذشت. و قبيح ظلم عقلي است بحکم عقل مستقل مثل حسن احسان، و بسا بوجوه و اعتبارات تغيير ميکند مثلا ضرب يتيم للتأديب حسن است و للتشفي قبيح است و فعل قبيح محال است از خداوند صادر شود زيرا فاعل قبيح يا جاهل بقبح آنست يا بواسطه جلب منفعتي مرتکب ميشود يا تشفي و تمام اينها در حق خداوند محال است.
(اشکال)
بعضي اشکال کرده‌اند که اينکه بلاهاي دنيوي که متوجه بنده‌گان ميشود بخصوص اطفال بي‌گناه و مجانين و معصومين از انبياء و اولياء و همچنين عذابهاي سخت قيامت ابد الاباد براي معاصي چند روزه دنيا براي چه و حکمتش چيست.
(جواب)
ما در جلد اول کلم الطيب در بحث عدل صفحه 165- 170 و در مجلد سوم
جلد 5 - صفحه 84
در اثبات خلود صفحه 179- خاتمه کتاب مفصلا متعرض شده‌ايم و خلاصه آن اينست که حکمت آن يا از آثار طبيعي است طبيعت آتش سوختن است، آب غرق است باران خرابي ميرساند، با اينکه آب، آتش، باران نعمت است. و يا در اثر سستي و تنبلي و عدم رعايت بهداشت بفقر و ذلت يا مرض و هلاکت ميافتند يا عقوبت معاصي است يا امتحان است يا تربيت اخلاقي است يا ارتفاع درجه يا هزارها حکم ديگر که ما درک نميکنيم.
(مثقال ذرة) فعل قبيح کم يا زياد، کوچک يا بزرگ تماما قبيح است، و مراد از مثقال سنگيني است، و ذره يا مورچه زرد کوچک است که بچشم نميآيد يا ذرات پراکنده در هوي است.
(و ان تک) يعني همان مثقال ذره (حسنة) حسنه و کار خير باشد خداوند جزاي آن را (يضاعفها) چندين برابر عنايت ميفرمايد وَ يُؤت‌ِ مِن لَدُنه‌ُ أَجراً عَظِيماً اجر و ثواب بزرگي براي کوچکترين عبادات و حسنات عنايت ميفرمايد و اينکه دليل است بر اينکه هيچ عمل خيري را و هيچ عبادت را کوچک و حقير نشماريد بسا همين عمل کوچک ميزان عمل را سنگين ميکند و انسان بهشتي ميشود چنانچه هيچ معصيت را هم کوچک و حقير ندانيد بسا همان ميزان را سبک و انسان را جهنمي ميکند.