اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
فَکَيف‌َ إِذا جِئنا مِن کُل‌ِّ أُمَّةٍ بِشَهِيدٍ وَ جِئنا بِک‌َ عَلي هؤُلاءِ شَهِيداً (41)
پس چگونه است وقتي که بياوريم از هر دسته گواهي دهنده و بياوريم تو را بر آنها گواه.
(فکيف) يعني چگونه است حال ناس در روز قيامت إِذا جِئنا مِن کُل‌ِّ أُمَّةٍ
جلد 5 - صفحه 85
بِشَهِيدٍ مراد از (کل امة) ممکن است امتهاي انبياء باشند که هر پيغمبري شهادت در حق امة خود ميدهد، و ممکن است مراد از امة هر دسته باشند که با امام و پيشواي خود بيايند، پس شامل جميع انبياء و اوصياء انبياء ميشود که هر کدام نسبت برعيت خود شهادت دهند، و ممکن است مراد افراد اينکه امت باشند که هر دسته‌اي امام زمان آنها در حق آنها شهادت ميدهد و مانعي ندارد که حمل بر عموم کنيم چنانچه ظاهر آيه است بقرينه (کل امة) که افاده عموم ميکند و منافي با بعض اخبار که تفسير بائمه کرده نيست چون نوع تفاسير بيان مصداق است مکرر متذکر شده‌ايم.
وَ جِئنا بِک‌َ عَلي هؤُلاءِ شَهِيداً مشار اليه (هؤلاء) ممکن است اينکه امت مرحومه باشند و ممکن است انبياء باشند که پيغمبر ما در حق آنها شهادت دهد، و ممکن است ائمه عليهم السلام باشند که آنها شاهد خلق و پيغمبر شاهد بر آنها و بر طبق هر يک اخباري داريم و بعيد نيست بگوئيم که پيغمبر ما صلّي اللّه عليه و آله و سلّم شاهد بر جميع انبياء و ائمه و جميع افراد امتها باشند. و در زيارت جامعه دارد
و شهداء علي خلقه
و نيز دارد
و شهداء دار الفناء.
و بالجمله شهود روز قيامت بسيار هستند: انبياء و اوصياء چنانچه ذکر شد، اعضاء و جوارح اليَوم‌َ نَختِم‌ُ عَلي أَفواهِهِم وَ تُکَلِّمُنا أَيدِيهِم وَ تَشهَدُ أَرجُلُهُم بِما کانُوا يَکسِبُون‌َ يس آيه 65، و يَوم‌َ تَشهَدُ عَلَيهِم أَلسِنَتُهُم وَ أَيدِيهِم وَ أَرجُلُهُم بِما کانُوا يَعمَلُون‌َ نور آيه 24، وَ کَذلِک‌َ جَعَلناکُم أُمَّةً وَسَطاً لِتَکُونُوا شُهَداءَ عَلَي النّاس‌ِ وَ يَکُون‌َ الرَّسُول‌ُ عَلَيکُم شَهِيداً بقره 143، ما يَلفِظُ مِن قَول‌ٍ إِلّا لَدَيه‌ِ رَقِيب‌ٌ عَتِيدٌ ق آيه 18، کِراماً کاتِبِين‌َ انفطار آيه 11، و در اخبار دارد که ازمنه و امکنه هم شهادت ميدهند و پس از آنکه خداوند تبارک و تعالي حاضر و ناظر و محيط و خبير و بصير است کجا احتياج بشاهد و بينه داريم و که را ميرسد انکار کند.
86