تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لا تَقْرَبُوا الصَّلاةَ وَ أَنْتُمْ سُکارى حَتَّى تَعْلَمُوا ما تَقُولُونَ وَ لا جُنُباً إِلاَّ عابِرِي سَبِيلٍ حَتَّى تَغْتَسِلُوا وَ إِنْ کُنْتُمْ مَرْضى أَوْ عَلى سَفَرٍ أَوْ جاءَ أَحَدٌ مِنْکُمْ مِنَ الْغائِطِ أَوْ لامَسْتُمُ النِّساءَ فَلَمْ تَجِدُوا ماءً فَتَيَمَّمُوا صَعِيداً طَيِّباً فَامْسَحُوا بِوُجُوهِکُمْ وَ أَيْدِيکُمْ إِنَّ اللَّهَ کانَ عَفُوًّا غَفُوراً (43)
چون حق تعالى در آيه سابقه امر بندگان نمود به عبادت، در عقب آن ذکر اکبر عبادات را فرمايد:
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا: اى کسانى که ايمان آورده‌ايد، لا تَقْرَبُوا الصَّلاةَ وَ أَنْتُمْ سُکارى: نزديک نماز مشويد، يعنى نماز را منمائيد در حالتى که مستان بوده باشيد از خمر و ساير مسکرات، يعنى نمازى که مأمور به و مفروض است، قيام نمائيد به آن در حين عدم سکر و مستى.
شأن نزول: آورده‌اند که روزى جمعى از صحابه در خانه عبد الرحمن عوف به شرب خمر مشغول بودند و در حين مستى، صداى اذان شام به استماع آنها رسيد. به نماز برخاستند. امام ايشان که عبد الرحمن بود، از غايت سکر در سوره کافرون حرف «لا» را که در چهار موضع آن مى‌باشد، حذف نمود. آيه شريفه نازل شد که در وقت غلبه مستى، به نماز نزديک مشويد، حَتَّى تَعْلَمُوا ما تَقُولُونَ: تا وقتى که بدانيد آنچه را که مى‌گوئيد و مى‌خوانيد در نماز.
تبصره: ابن عبّاس و سعيد بن جبير و مجاهد و ابن زيد گفته‌اند: اگرچه ظاهر آيه نهى است از نماز در حالت سکر، اما مراد نهى است از شرب خمر که نزد سکر آن نماز درست نباشد. پس گوئيا چنين فرموده: لا تشربوا الخمر فتسکروا
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 447
فيمنعکم من الصّلوة. چنانکه در جاى ديگر فرمايد: إِنَّما يُرِيدُ الشَّيْطانُ أَنْ يُوقِعَ بَيْنَکُمُ الْعَداوَةَ وَ الْبَغْضاءَ فِي الْخَمْرِ وَ الْمَيْسِرِ وَ يَصُدَّکُمْ عَنْ ذِکْرِ اللَّهِ وَ عَنِ الصَّلاةِ فَهَلْ أَنْتُمْ مُنْتَهُونَ. ابن مسعود و سعيد بن المسيب و ضحاک گفته‌اند: مراد مواضع صلوات است: اى: لا تقربوا المساجد للصلاة و غيرها.
تحقيق: محققان فرموده‌اند خطاب به قواى روحانيه است که رقم ايمان شهودى بر صفحه جان دارند، يعنى نزديک مشويد به نماز قربت، در مسجد جامع دل، در وقتى که مست باشيد از سکر غفلت و بيهوشى شهوت، تا زمانى که از مستى هوى و هوس هشيار شده، دانيد که چه مى‌گوئيد و ملتفت شويد با که تکلم کنيد، که: المصلّى يناجى ربّه، و حديث: لا صلاة الّا بحضور القلب. «1» شاهد اين است.
وَ لا جُنُباً: و نيز نزديک نماز مشويد در حالتى که جنب باشيد و محتاجيد به غسل نمودن، إِلَّا عابِرِي سَبِيلٍ: مگر روندگان راه، يعنى مسافر باشيد و با شما آب نباشد که در آن وقت، به تيمم نماز را توانيد کرد. يا در هيچ حالى از احوال، نماز را مگذاريد وقتى که جنب باشيد، مگر در سفر، که چون آب نيابيد، تيمم کرده به نماز مشغول شويد. و شاهد اين است، تعقيب آن به ذکر تيمم. و در اين، دليل است که تيمم رفع حدث نمى‌کند. حَتَّى تَغْتَسِلُوا: غايت نهى است از فرمان به صلاة در حال جنابت، يعنى به وقت جنابت نزديک نماز مشويد تا آنکه غسل کنيد، مگر وقت فقدان آب در سفر که تيمم کنيد. غرض از آن، عدم قدرت است بر استعمال آب، مطلقا، چه در سفر و چه در حضر، ولى چون آيه در بعض اسفار نازل شده، لذا فرموده: عابِرِي سَبِيلٍ.
در مجمع فرمايد: مراد مواضع صلوات است از مساجد، يعنى با جنابت در مساجد ميائيد، مگر در حالت اجتياز و گذر کردن، که از يک در داخل، و از در ديگر خارج شويد. و اين قول «جابر» و «حسن» و «عطا» و «زهرى» و
«1» منهج الصادقين، جلد 3، صفحات 30- 31.
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 448
«ابراهيم» و مروى از ابى جعفر عليه السّلام مى‌باشد. و اين قول اقوى مى‌باشد، زيرا حق تعالى حکم جنب را در حين فقدان آب، در آيه بعد فرموده:
پس اگر «عابِرِي سَبِيلٍ» به اين معنى باشد، تکرار لازم آيد. پس مراد آيه، حکم جنب است در دخول مساجد؛ و مراد به آيه ثانيه، بيان حکم در صلاة است. و به اتفاق اماميه، مسجدين از اين حکم مستثنى‌اند، يعنى جنب را در آن ورود جايز نيست.
وَ إِنْ کُنْتُمْ مَرْضى: و اگر باشيد در وقت جنابت، مريض و بيمار، که در آن خوف استعمال آب باشد. چه در اين صورت، واجد آب حکم فاقد آن دارد.
يا مراد مرضى که مانع وصول آب باشد. أَوْ عَلى سَفَرٍ: يا باشيد در جناح سفر، يعنى در سفر آب نيابيد، أَوْ جاءَ أَحَدٌ مِنْکُمْ مِنَ الْغائِطِ: يا بيايد يکى از شما را از محل پستى که مى‌رود در آنجا براى قضاء حاجت، يعنى بول و غايط و حدث نمايد. و اين از قبيل تسميه محل است به اسم حال، که خداوند به حسن تعبير بيان فرموده: أَوْ لامَسْتُمُ النِّساءَ: يا آنکه مس کنيد زنان را. کنايه است از جماع که غيبوبت حشفه است، و اين قول مروى از امير المؤمنين عليه السّلام و ابن عباس و قتاده و مجاهد و مجمع عليه اماميه است. و نزد بو حنيفه و جبائى و شافعى، مراد، لمس به يد و غير آنست. و قول اول حق است که جماع باشد.
فَلَمْ تَجِدُوا ماءً: پس در اين صور اربعه که نيابيد آب را، يعنى متمکن نباشيد بر استعمال آب، زيرا ممنوع عنه در حکم مفقود است؛ تکليف شما چنين باشد که: فَتَيَمَّمُوا صَعِيداً طَيِّباً: پس تيمم کنيد ظاهر زمين طاهر را، اعم از آنکه خاک باشد يا سنگ، فَامْسَحُوا: پس مسح نمائيد به باطن هر دو دست که بر زمين زده‌ايد، بِوُجُوهِکُمْ: روى خود را، يعنى جبهه و حاجبين و جبينين را تا طرف انف اسفل، وَ أَيْدِيکُمْ: و دستهاى خود را از زند تا سر انگشتان، به ترتيب معيّنه. إِنَّ اللَّهَ کانَ عَفُوًّا: بدرستى که خداى تعالى هست عفو کننده از شما، و تخفيف دهنده تکاليف از شما، غَفُوراً: آمرزنده است مر کسانى را که تيمم کنند، و به جهت کثرت عفو و مرحمت اوست که امر را آسان نمود بر شما به
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 449
رخصت در تيمم، و تشديد تکاليف نفرمود بر شما مانند يهود.
در کنز العرفان آورده که: نزد اصحاب ما آنست که هرگاه آب يافت نشود، واجب است طلب آب، در زمين خزنه (سخت) به حد يک تير پرتاب شده، و در زمين سهله (آسان) به اندازه دو تير پرتاب شده از چهار جانب، تا عدم وجه آن آب متحقق شود. و واجب است که يکبار دست بر زمين زنند براى تيمم بدل از وضو، و دو دفعه براى تيمم بدل از غسل: يکى از براى مسح وجه، و دوم براى مسح يدين. و ابو حنيفه و شافعى دو ضربت واجب مى‌دانند در هر دو. و علماء اماميه بر آنند که به ضرب اول، پيشانى و يدين را مسح نمايد، و در ضرب دوم اکتفا به پشت دست کند؛ و اين قول موافق با احتياط مى‌باشد. و نزد شافعى مراد به وجه، همه وجه و به يدين، از اصابع تا مرفق است؛ لکن خاصه، تکذيب آن نموده‌اند.
تنبيه: بدان که در آيه، احکام کثيره است: اول- تحريم سکر به جهت آنکه منافى واجبى است. دوم- نقض وضو به سکر. سوم- بطلان نماز به آن.
چهارم- وجوب قضاى نمازى که در حالت سکر ادا شده باشد. پنجم- بطلان طهارت در حين عدم تعقل. پس نوم و اغما و جنون در اين حکم داخل باشند. ششم- آنکه عدم تعقل، مبطل نماز است. هفتم- آنکه جنابت، ناقض وضو است. هشتم- جنابت مبطل نماز است. نهم- جنابت موجب غسل است. دهم- تيمم رفع جنابت نمى‌کند بلکه مبيح نماز است. يازدهم- احترام مساجد. دوازدهم- منع سکران و شبيه او از دخول در مساجد.
سيزدهم- منع جنب از استقرار در آن. چهاردهم- تسويغ اجتياز در آن.
پانزدهم- غسل، رافع حکم جنابت است. شانزدهم- عدم احتياج غسل به وضو لقوله: «حَتَّى تَغْتَسِلُوا» و الّا لازم آيد بعضى از غايت، غايت باشد و اين باطل است. هفدهم- تسويغ تيمم. هيجدهم- تيمم، بدل هر يک از وضو و غسل است. نوزدهم- اباحه آن در حال مرض، هر کسى را که متضرر شود به استعمال آن. بيستم- اباحه تيمم، يا به جهت عجز از استعمال آب، يا به
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 450
سبب خوف ضرر، و يا عدم آب. بيست و يکم- وجود آب، ناقض تيمم است.
بيست و دوم- غايط، ناقض وضو و موجب آن. بيست و سوم- جنابت واقع شود به مجرد وطى، بدون انزال. بيست و چهارم- وجوب تيمم به خاک.
بيست و پنجم- جواز تيمم بر حجر صلب به جهت صدق اسم صعيد بر آن.
بيست و ششم- وجوب طهارت صعيد. بيست و هفتم- وجوب اباحه آن.
بيست و هشتم- وجوب مسح وجه و يدين. بيست و نهم- مراد به وجه، بعضى از آنست به جهت دلالت «باء» بر آن نزد کسى که قائل است بر آن، و همچنين يدين به جهت عطف آن بر وجه. سى‌ام- وجوب ابتدا به مسح وجه به جهت «فاء» تعقيب. سى و يکم- وجوب موالات اگر قائل شويم به آنکه امر براى فوريت است. و بدان که به اتفاق، استعمال آب با ضرر تلف نفس، و با مرض و يا امتداد آن، موجب انتقال است به تيمم؛ و اگر نزد اين حال، وضو و غسل کند، صحيح نيست و موجب اثم مى‌باشد.
طعن: يکى از طعنهاى وارده بر خليفه ثانى آنکه: در خبر است که مردى نزد عمر آمد و گفت: شخصى که جنب شود و آب نيابد چه کند؟ گفت: صبر کند تا آب بيابد و غسل نمايد و اگر نيابد نماز نکند! عمار ياسر آنجا حاضر بود، گفت: اى عمر ياد ندارى که من و تو در سفرى بوديم و جنب شديم، تو نماز نکردى!! و من در خاک غلطيدم و نماز کردم؛ پس واقعه را به خدمت حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم عرض کرديم، فرمود: کافى بود که چنين کنى، پس دستها را بر زمين زد و به روى ماليد. ديگر باره به زمين زد و پشت دستها را مسح نمود و فرمود: بايد بعد از اين، بدين نوع تيمم کنى نه آنطور که نمودى. «1» در صحيح مسلم و بخارى و ابى داود و نسابى و جامع الاصول از شفيق روايت کرده‌اند که گفت: من با عبد اللّه مسعود و ابو موسى نشسته بوديم.
ابو موسى گفت: اگر مردى جنب شود و يک ماه آب نيابد چه کند؟ ابن مسعود
«1» مراجعه نمائيد به ترجمه الغدير، جلد 11، صفحه 159 به بعد.
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 451
گفت: نماز نکند تا آب بيابد. ابو موسى گفت: چه مى‌کنى قول عمار را که به عمر گفت: پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم مرا به حاجتى فرستاد، در راه جنب شدم و آب نيافتم، در خاک غلطيدم، پس حضرت فرمود: کافى بود که چنين مى‌کردى: بعد دستها به زمين زد، پيشانى و پشت دستها مسح نمود. ابن مسعود گفت: مگر نديدى که عمر قانع نشد به قول عمار. ابو موسى گفت: قول عمار را بگذار، آيه را چه مى‌کنى؟ عبد اللّه نتوانست جواب گويد. «1» ايضا در جامع الاصول از ابو داود روايت نموده که: عبد الرحمن گفت: من نزد عمر بودم.
مردى آمد گفت: ما در مکانى يک ماه يا دو ماه مى‌باشيم و آب نمى‌يابيم. عمر گفت: اگر من باشم نماز نمى‌کنم تا آب بيابم! عمار، سخن قبل را گفت.
عمر گفت: اى عمار از خدا بترس! عمار گفت: اگر خواهى و اللّه اين حديث را نقل نخواهم کرد. گفت: ما تو را به گفته خودت وا مى‌گذاريم. «2»
«1» مدرک ياد شده، صفحات 176- 177.
«2» مدرک ياد شده، صفحه 160.
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 452