اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
يا أَيُّهَا الَّذِين‌َ آمَنُوا لا تَقرَبُوا الصَّلاةَ وَ أَنتُم سُکاري حَتّي تَعلَمُوا ما تَقُولُون‌َ وَ لا جُنُباً إِلاّ عابِرِي سَبِيل‌ٍ حَتَّي تَغتَسِلُوا وَ إِن کُنتُم مَرضي أَو عَلي سَفَرٍ أَو جاءَ أَحَدٌ مِنکُم مِن‌َ الغائِطِ أَو لامَستُم‌ُ النِّساءَ فَلَم تَجِدُوا ماءً فَتَيَمَّمُوا صَعِيداً طَيِّباً فَامسَحُوا بِوُجُوهِکُم وَ أَيدِيکُم إِن‌َّ اللّه‌َ کان‌َ عَفُوًّا غَفُوراً (43)
اي کساني که ايمان آورديد نزديک نماز نرويد در حالتي که مست هستيد تا زماني که بدانيد آنچه مي‌گوييد و در حال جنابت تا غسل نکنيد نرويد مگر بعبور در راه و اگر مريض هستيد يا در مسافرت هستيد يا حدث غائط آورده‌ايد يا با زنها تماس گرفته‌ايد پس آب براي غسل و وضو نيافتيد پس تيمم کنيد با زمين پاک و صورت و دستها را مسح کنيد محققا خداوند عفو کننده و آمرزنده است.
کلام در اينکه آيه در چند مقام واقع ميشود:
(مقام اول)
بعضي گفتند مراد از صلوة در اينکه آيه مسجد است بقرينه إِلّا عابِرِي سَبِيل‌ٍ زيرا عبور در مسجد بر شخص جنب جائز است اما مکث حرام است.
جلد 5 - صفحه 88
و گفتند اطلاق صلوة بر مسجد مانعي ندارد چنانچه در آيه شريفه است لَهُدِّمَت صَوامِع‌ُ وَ بِيَع‌ٌ وَ صَلَوات‌ٌ الاية حج آيه 40، لکن اينکه کلام فاسد است زيرا در آيه حج بعد از ذکر (صلوات) (مساجد) ذکر فرموده، و اگر مراد از صلوات، مساجد باشد تکرار لازم ميآيد بلکه عطف دليل بر مغايرت است، پس مراد نمازها است و هدم نماز از بين بردن آنست. و اما قرينه (عابري سبيل) هم تمام نيست چنانچه بيانش در مقام سوم بيايد، پس مراد نفس نماز است.
(مقام دوم)
بعضي گفتند مراد از (سکاري) سکر نوم است، اينهم تمام نيست زيرا اگر سکر نوم باشد بايد نهي را حمل بر کراهت نمود و اينکه خلاف ظاهر بلکه نص آيه است صدرا و ذيلا، پس مراد سکر خمر است و در حال مستي نماز باطل است.
و بعضي توهم کردند که اينکه آيه دلالت بر جواز شرب خمر ميکند و لذا ملتزم بنسخ شدند بآيه إِنَّمَا الخَمرُ وَ المَيسِرُ الاية و اينکه هم باطل است اولا هيچ دلالتي بر جواز شرب ندارد بلکه منع صلوة است در حال سکر و ثانيا حرمت شرب خمر در تمام شرايع بوده چيزي نيست که در زماني حلال بشود سپس حرام گردد و سکر خود يکي از احداث است چنانچه در عروة الوثقي ميفرمايد (الخامس کلما ازال العقل مثل الاغماء و السکر و الجنون و دون مثل البهت). و اما ساير احداث: 1- بول 2- غائط 3- ريح با صدا و بي‌صدا 4- نوم 5- استحاضه قليله 6- احداث کبار مثل: جنابت، حيض، نفاس، مس ميت علي الاحوط و بالجمله هر چه موجب غسل ميشود حتي استحاضه متوسطه و کثيره ناقض وضوء است و لو موجب وضوء نشود مثل جنابت.
(مقام سوم)
در کلمه وَ لا جُنُباً إِلّا عابِرِي سَبِيل‌ٍ (وَ لا جُنُباً) عطف به (أَنتُم سُکاري) است
جلد 5 - صفحه 89
يعني لا تقربوا الصلاة في حال الجنابة (حَتَّي تَغتَسِلُوا) فقط اشکال در استثناء است در جمله إِلّا عابِرِي سَبِيل‌ٍ اخبار بسيار داريم که مراد عبور در مساجد است و اينکه مناسب با مستثني منه نيست و آنچه بنظر ميرسد و اللّه العالم اينکه جمله لا تَقرَبُوا الصَّلاةَ و لو بضميمه اخبار از براي او دو دلالت است يکي مطابقي يعني لا تصلوا و يکي التزامي که دخول در مساجد باشد بعنايت اينکه دخول در مساجد هم قرب بصلاة است و استثناء باين معنا است چون نفس صلوة عبور ندارد و حمل آن بر مسافري که دست رس بغسل ندارد خلاف ظاهر است چون در خود آيه بيان آن را ميفرمايد و موجب تکرار ميشود و باين بيان ممکن است جمع بين ظاهر آيه و اخبار وارده در تفسير آن نمود.
(مقام چهارم)
در جمله وَ إِن کُنتُم مَرضي أَو عَلي سَفَرٍ أَو جاءَ أَحَدٌ مِنکُم مِن‌َ الغائِطِ أَو لامَستُم‌ُ النِّساءَ توهم نشود که ترديد در اينکه چهار جمله که هر يک آنها موجب تيمم باشد بلکه ترديد در دو جمله است و هر جمله مردد بين دو جمله، باين معني که اگر شما مريض هستيد يا مسافر و هر کدام يا محدث بحدث اصغر يا حدث اکبر و جمله أَو جاءَ أَحَدٌ مِنکُم مِن‌َ الغائِطِ مثال حدث اصغر است و شامل جميع احداث صغار مثل بول و ريح و نوم و سکر و استحاضه قليله و بي‌هوشي و نحوها ميشود که اينها موجب وضوء است، و جمله أَو لامَستُم‌ُ النِّساءَ که کنايه از جماع است مثال حدث اکبر است که موجب غسل ميشود شامل جميع احداث کبار ميشود مثل خروج مني و حيض و نفاس و استحاضه متوسطه و کثيره و مس ميت و نحوها.
و جمله فَلَم تَجِدُوا ماءً اعم است از عدم و جدان حقيقة يا شرعا باين معني که وضوء و غسل ممنوع باشد شرعا مثل اينکه آب بجميع اقسامش موجب ضرر شود چه ضرر بدني يا عرضي يا مالي يا مورث حرج گردد يا ضيق وقت و ساير مسوغات
جلد 5 - صفحه 90
تيمم که وضوء و غسل ممنوع است شرعا يا مرخص در ترک است.
و جمله فَتَيَمَّمُوا اعم است از تيمم بدل از وضوء يا بدل از غسل بلکه بسا دو تيمم لازم است يکي بدل از وضوء و يکي بدل از غسل.
و جمله صَعِيداً طَيِّباً مراد از صعيد بعضي گفتند تراب خالص و بعضي مطلق وجه الارض و دوم اظهر است، و مراد از طيب پاک باشد که اگر نجس باشد تيمم بر آن صحيح نيست، و دليل اينکه مطلق وجه الارض است علاوه بر اينکه قول اکثر لغويين است حتي اينکه بعضي گفتند (لا اعلم فيه خلافا بين اهل اللغة) و کساني که تفسير بر تراب خالص کردند بيان اظهر مصاديق است، نبوي معروف بين العامة و الخاصة
جعلت لي الارض مسجدا و طهورا
پس آنچه بر او از زمين سجده جايز است بر او هم تيمم جائز است و همين نبوي دليل است بر اينکه تيمم رافع حدث است چون تعبير بطهور فرموده فَامسَحُوا بِوُجُوهِکُم کلمه باء در وجوهکم دليل است بر اينکه تمام وجه لازم نيست و الا ميفرمود فامسحوا وجوهکم چنانچه در باب وضوء فرموده فَاغسِلُوا وُجُوهَکُم و آن مقدار از وجه که بايد مسح شود در اخبار و فتاوي معين شده از رستنگاه موي سر تا زير ابرو است از طرف عرض و بين الجبينين از طرف طول بتمام کف دستها.
و ايديکم عطف بر وجوهکم است مدخول باء، يعني بعضي دستها و آنچه معين شده از بند دست تا سر انگشتان و مراد پشت دستها هر کدام بکف ديگري إِن‌َّ اللّه‌َ کان‌َ عَفُوًّا غَفُوراً تکليف شاق و مشکل بر شما قرار نداده که ايجاب وضوء و غسل نمايد در هر حال چنانچه در سوره مائده آيه 6 تصريح ميفرمايد بعد از بيان حکم تيمم در بدل از وضوء و غسل ما يُرِيدُ اللّه‌ُ لِيَجعَل‌َ عَلَيکُم مِن حَرَج‌ٍ وَ لکِن يُرِيدُ لِيُطَهِّرَکُم و اينکه آيه هم دليل است بر اينکه تيمم مطهر است و رافع حديث نه مجرد مبيح صلوة.
جلد 5 - صفحه 91
و اشکال به اينکه اگر رافع باشد پس چرا بعد از و جدان ماء غسل و وضوء لازم است. جواب رافعيت آن ما دام فقدان الماء است پس از و جدان ديگر اثري ندارد بعين مثل نائب الحکومه و نائب رئيس است مادامي که حکومت و رئيس نيستند آنها فرمان فرما هستند اما بعد از و جدان ديگر اثري ندارند، و همچنين نائب الامام ما دام بقاء نيابته.