تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
إِنَّ اللَّهَ لا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَکَ بِهِ وَ يَغْفِرُ ما دُونَ ذلِکَ لِمَنْ يَشاءُ وَ مَنْ يُشْرِکْ بِاللَّهِ فَقَدِ افْتَرى إِثْماً عَظِيماً (48)
شأن نزول: از ابن عمر مروى است که چون آيه: قُلْ يا عِبادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلى أَنْفُسِهِمْ (الخ) نازل شد، پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم بر بالاى منبر تشريف برد و آن را بر اصحاب قرائت نمود. مردى برخاست، گفت: يا رسول اللّه «الشرک» رسول صلّى اللّه عليه و آله و سلّم هيچ نفرمود تا آنکه سه بار اين کلمه را تکرار کرد؛ حق تعالى آيه شريفه نازل فرمود:
إِنَّ اللَّهَ لا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَکَ بِهِ: بدرستى که خداوند تعالى نمى‌آمرزد آنانکه
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 460
شرک آرند و شريک گيرند در عبادت به او، زيرا که حکم الهى نافذ گشته و قاطع و جازم شده، بر خلود اهل شرک در جهنم. و ديگر آنکه ذنب مشرک، محمى ممتنع نمى‌شود نزد اثر شرک، پس مستعد عفو نباشد به خلاف معاصى ديگر. کما قال: وَ يَغْفِرُ ما دُونَ ذلِکَ لِمَنْ يَشاءُ: و مى‌آمرزد آن گناهى را که غير شرک بود، خواه کبيره باشد يا صغيره، مر آن کس را که خواهد از روى تفضل و احسان و کرم خود. پس مشرک تائب و غير مشرک، اعم از آنکه تائب باشد از معاصى يا نه، صلاحيت غفران دارد، يعنى اگر حکمت و مصلحت الهى باشد، بر سبيل تفضل ايشان را عفو، و الّا به قدر معصيت، عذاب فرمايد. وَ مَنْ يُشْرِکْ بِاللَّهِ فَقَدِ افْتَرى إِثْماً عَظِيماً: و هر که شرک آرد به خداى تعالى، پس به تحقيق افترا کرده و بر بافته باشد دروغى بزرگ را که بدان، مستحق عذاب عظيم گردد، يعنى مرتکب امرى شده که جميع آثام نزد آن مستحقر است. اين اشاره است به معنى که: فارق باشد ميان شرک و ساير ذنوب.
در «مجمع» فرمايد: از کلبى نقل است که اين آيه در حق وحشى و اصحاب او نازل شد. در وقتى که حمزه عليه السّلام را شهيد کردند، به مکه آمدند، بر فعل خود نادم گشته، نامه‌اى خدمت حضرت رسالت صلّى اللّه عليه و آله و سلّم نوشتند به اين مضمون که: ما بر فعل خود نادميم و مانع اسلام ما نمى‌شود، مگر اين سخن که فرمودى: وَ الَّذِينَ لا يَدْعُونَ مَعَ اللَّهِ إِلهاً آخَرَ وَ لا يَقْتُلُونَ النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلَّا بِالْحَقِّ وَ لا يَزْنُونَ تا آخر. چون ما به خدا شرک آورده‌ايم و نفسى که خدا حرام کرده بود، کشته‌ايم و زنا نموده‌ايم، پس چگونه تابع تو شويم و اسلام آوريم؛ آيه نازل شد که: إِلَّا مَنْ تابَ وَ آمَنَ وَ عَمِلَ صالِحاً (الخ) پس پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم شخصى را به وحشى و اصحاب او فرستاد.
چون اين آيه را بخواندند، گفتند: اين شرطى شديد و تکليفى صعب است.
مى‌ترسيم که از عهده عمل صالح برنيائيم و از اهل اين آيه نباشيم. آيه نازل شد که: إِنَّ اللَّهَ لا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَکَ بِهِ وَ يَغْفِرُ ما دُونَ ذلِکَ لِمَنْ يَشاءُ. پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم چون آيه را بر ايشان فرستاد، گفتند: خوف داريم که از اهل
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 461
مشيت نباشيم. پس اين آيه آمد که: قُلْ يا عِبادِيَ الَّذِينَ أَسْرَفُوا عَلى أَنْفُسِهِمْ لا تَقْنَطُوا مِنْ رَحْمَةِ اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ يَغْفِرُ الذُّنُوبَ جَمِيعاً: چون اين آيه به ايشان رسيد، ايمان آوردند. نزد پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم آمدند، نظر حضرت که به وحشى افتاد، فرمود: ويحک غب وجهک عنّى: خود را از من غايب ساز و از پيش نظر من برو اين را براى آن فرمود که طاقت نداشت قاتل عم خود را ببيند.
پس وحشى به شام آمد و در آنجا بود تا وفات نمود. «1» از عمر بن خطاب نقل کرده‌اند که در عهد رسول صلّى اللّه عليه و آله و سلّم صاحب کبيره ميمرد. ما شهادت مى‌داديم که اهل نار است، تا آنکه اين آيه نازل شد. ما از شهادت خود امساک کرديم.
در «مجمع» از امير المؤمنين عليه السّلام مروى است که: ما فى القران اية ارجى عندى من هذه الاية.
از محققان امت نيز مأثور است که اين آيه، اميدوارترين آيتى است در قرآن، زيرا حق تعالى جميع معاصى که مادون شرک است، در تحت مشيت غفران داخل نموده است.
و بدان که حق تعالى توقيف موحدين فرموده به اين آيه، ميان خوف و رجا و ميان عدل و فضل، و اين صفت مؤمن است، و لهذا قال الصادق عليه السّلام:
لو وزن رجاء المؤمن و خوفه لاعتدلا. «2» يعنى: اگر وزن کنند رجا و خوف مؤمن را، هر دو برابر باشد با هم.
تبصره: بدان که شرک در نبوت، و شرک در ولايت، داخل است در اين آيه شريفه. به اين معنى که: هر کس قائل شود به نبوت غير، بعد از حضرت ختمى مرتبت صلّى اللّه عليه و آله و سلّم، هر آينه در نبوت خاصه آن بزرگوار شرک
«1» به نقل از منهج الصادقين، جلد 3، صفحه 40.
«2» اصول کافى، جلد 2، کتاب الايمان و الکفر، باب الخوف و الرجاء، حديث اوّل و سيزدهم (با اختلاف در عبارت)
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 462
ورزيده. و ايضا هر که معتقد باشد به امامت غير ائمه مخصوصين الهى و منصوبين حضرت رسالت پناهى، يا آنکه ديگرى را بر ايشان مقدم دارد، هر آينه شرک به ولايت آورده و مخلد خواهد بود در عذاب جحيم، زيرا شرک در ولايت و نبوت، حقيقتا شرک به توحيد است.