تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
أَ لَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يُزَکُّونَ أَنْفُسَهُمْ بَلِ اللَّهُ يُزَکِّي مَنْ يَشاءُ وَ لا يُظْلَمُونَ فَتِيلاً (49)
شأن نزول: چون به مضمون آيه قبل که شرک، مغفور نيست، يهود را که عبده عجل و پرستندگان عزير بودند، وعيد و تهديدى عظيم حاصل شد. از روى انکار و جحود گفتند: ما مشرک نيستيم، بلکه خود را از خواص بارگاه عزت و مقرّبان درگاه محبت مى‌دانيم. پدران ما، مالکان ممالک نبوت و سالک مسالک فتوتند و بنا به منوال ايشان، معزز و مکرميم. حق تعالى انکار عزت نفس آنها نمود و بر سبيل تعجب فرمود:
أَ لَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ يُزَکُّونَ أَنْفُسَهُمْ: آيا نديدى به ديده بصيرت، و علم ندارى به سوى آنانکه از روى مفاخرت مى‌ستايند و ثنا مى‌گويند نفسهاى خود را به اينکه: نَحْنُ أَبْناءُ اللَّهِ وَ أَحِبَّاؤُهُ: و يا پاکيزگى و بى‌گناهى را به خود نسبت مى‌دهند، چنانچه منقول است که بحر بن عمر، و نعمان بن اوفى، و مرحب بن زيد، اطفال خود را در خدمت حضرت رسالت صلّى اللّه عليه و آله و سلّم آورده، گفتند: اينها را گناهى هست؟ حضرت فرمود: بى‌گناهند. ايشان قسم خوردند به خداى موسى که ما نيز در بى گناهى مثل ايشانيم، زيرا گناهان شب ما را به روز در مى‌گذرند و خطئات روز ما را به شب محو کنند؛ حق تعالى فرمود تزکيه شما پيش من اعتبارى ندارد. بَلِ اللَّهُ يُزَکِّي مَنْ يَشاءُ. بلکه خداى تعالى به پاکى ياد فرمايد و بستايد هر که را خواهد و مستحق آن داند. اين تنبيه است بر آنکه تزکيه حق تعالى معتد به است، نه تزکيه غير او. چه او عالم است
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 463
به آنچه منطوى است بر آدمى از حسن و قبح. و لهذا ذم ايشان نمود بر خبث عقايد و ظواهر آنها و تزکيه بندگان مؤمن نمود که طيب نفس و عقيده صالحه را کامل کرده‌اند به عمل صالح. وَ لا يُظْلَمُونَ فَتِيلًا: و اين گروه مدعيان تزکيه نفس، ظلم کرده نخواهند شد در عقاب آن به مقدار رشته ضعيف که در ميان شکاف هسته خرما باشد، يا قشر باطن آن.
و «حسن» گفته: فتيل آن چيزى است که در بواطن نواة (هسته خرما) است؛ و نقير، آنچه بر ظهر آن؛ و قطمير، قشر آن. يا نقير فتيله‌اى است از رنج ميان دو انگشت پديد آيد. و بر هر تقدير، اين ضرب المثل است در حقارت و پستى و کمى، و اشاره است به آنکه ذات اقدس الهى نه مصدر ظلم قليل است و نه کثير. فى المجمع- فى هذه الاية: دلالة على تنزيه اللّه تعالى عن الظّلم و انّما ذکر الفتيل ليعلم انّه تعالى لا يظلم قليلا او کثيرا.