تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
إِنَّ اللَّهَ لا يَغْفِرُ أَنْ يُشْرَکَ بِهِ وَ يَغْفِرُ ما دُونَ ذلِکَ لِمَنْ يَشاءُ وَ مَنْ يُشْرِکْ بِاللَّهِ فَقَدِ افْتَرى إِثْماً عَظِيماً (48)
ترجمه
همانا خداوند نمى‌آمرزد که شرک آورده شود باو و مى‌آمرزد آنچه کمتر از آنست از براى هر که مى‌خواهد و هر که شرک آورد بخدا پس بتحقيق مرتکب شد گناهى بزرگ را.
تفسير
مشرک کسى است که از براى خداوند قائل بشر يکى باشد خواه در ايجاد خواه در ابقا خواه در مبدء خواه در معاد خواه در تکوين خواه در تشريع خواه بقول خواه بعمل بنابر اين تمام فرق کفار مشرکند و چون اعتقاد حق يا باطل از مراتب نفس و مقوّم وجود انسان است و تا زائل نشود اثر آن باقى است و قابل محو نيست مگر بانقلاب مؤثر که اعتقاد است لذا کافر تا مسلمان و معتقد بمذهب حق نشود قابل مغفرت نيست و پس از قبول اسلام و تغيير صورت نفس او خود وسائل مغفرت خود را فراهم نموده است البته با تاييد و هدايت الهى ولى عمل مستند باو است لذا توبه کافر در آيه استثنا نشده است و در فقيه از حضرت صادق (ع) نقل شده که کمتر چيزيکه شخص بآن مشرک ميشود آنستکه از خود رأى احداث نمايد و برخواستن يا نخواستن او مجدّ باشد از اين روايت مستفاد ميشود همينقدر که شخص در مقابل حکم خداوند قيام نمود و از خود اظهار راى و حکمى کرد عملا انکار فرمانفرمائى مطلقه الهيه را نموده و مشرک يا کافر شده است لذا تمام فرق کفار مخلد در آتشند اگر با کفر از دنيا بروند خواه منکر توحيد باشند خواه منکر رسالت خواه منکر امامت خواه منکر معاد خواه منکر ضرورى از ضروريات دين اگر چه بعضى احکام ظاهرى اسلام بر آنها مرتب باشد و هر معصيتى که موجب شرک و کفر نباشد خواه کبيره باشد خواه صغيره خواه توبه شده باشد از آن خواه نشده باشد قابل مغفرت و موقوف بمشيّت الهى است که تفضلا مورد عفو شود اگر چه استحقاق عقوبت دارد ولى استحقاق تفضل هم ببرکت اعتقاد باصول دين و مذهب پيدا کرده است در کافى از حضرت صادق (ع) در تفسير اين آيه روايت نموده است که شامل
جلد 2 صفحه 64
کبائر و صغائر است و در فقيه از آنحضرت نقل نموده که کبائر و صغائر در تحت مشيت الهى است اگر بخواهد عذاب ميکند بر آنها و اگر خواسته باشد عفو ميفرمايد از آنها و در فقيه از امير المؤمنين (ع) روايت نموده که پيغمبر (ص) فرمود مؤمن اگر از دنيا برود و مانند گناهان اهل زمين از او سر زده باشد مرگ کفاره گناهان او است کسيکه بگويد لا اله الّا اللّه از روى اخلاص مشرک نيست و کسيکه مشرک نباشد داخل بهشت ميشود و ميآمرزد خداوند ساير معاصى او را اگر خواسته باشد از شيعيان و دوستان تو اى على من عرض کردم يا رسول اللّه اين مخصوص بشيعيان من است فرمود بلى قسم بخدا مخصوص بشيعيان تو است و عياشى از حضرت باقر (ع) روايت نموده است که خداوند نميآمرزد کسى را که شرک آورد بخدا يعنى نميآمرزد کسى را که کافر شود بولاية على (ع) و ميآمرزد هر معصيتى را که کمتر از شرک باشد از براى هر کس بخواهد يعنى از براى هر کس دوست على باشد حقير عرض ميکنم از اين اخبار معلوم ميشود استحقاق اين تفضل از برکت توسّل بولاى مولى است خداوند ما را بر آن صراط مستقيم ثابت بدارد و در توحيد از امير المؤمنين (ع) روايت نموده است که در قرآن آيه محبوب‌تر از اين آيه نزد من نميباشد و از آنچه عرض شد وجهش معلوم ميشود که اطلاق مشرک است بر غير دوست على (ع) و اختصاص تفضل است بر دوستان او بدون حاجت بتوبه و اين بزرگترين کاشف است از عظمت مقام آنحضرت در نزد خداوند تعالى باين جهت البته محبوب‌ترين آيات خواهد بود نزد آن سرور و شيعيانش و الحمد للّه على نعمه و احسانه و کسيکه مشرک شود بخداوند مرتکب شده است معصيتى را که حقير است در جنب آن هر معصيتى و افتراء چنانچه قولا تحقق پيدا ميکند عملا هم محقق ميشود چنانچه شرک هم بيان شد که ممکن است قولا باشد و ممکن است عملا و در اين آيه اطلاق بر فعل يا اعم از قول و فعل شده است.