اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
أَ لَم تَرَ إِلَي الَّذِين‌َ يُزَکُّون‌َ أَنفُسَهُم بَل‌ِ اللّه‌ُ يُزَکِّي مَن يَشاءُ وَ لا يُظلَمُون‌َ فَتِيلاً (49)
تزکيه نفس يکي از اخلاق رذيله و صفات خبيثه و ملکات قبيحه است و از امير المؤمنين عليه السّلام در جامع السعاده نقل کرده فرمود
(تزکية المرء لنفسه قبيحه)
و در ميان مردم معروف است که ميگويند تعريف خود کردن فلان خوردن است و اينکه صفت خبيثه از روي جهل بعيوبات و نواقص خود است و از شعب کبر و قريب المعني با افتخار است.
جلد 5 - صفحه 98
و انسان بايد اولا متوجه باشد که سر تا سر ممکنات سر تا پا ناقص است (الممکن في حد ذاته ان يکون ليس و له من علته ان يکون ايس).
سيه رويي ز ممکن در دو عالم || نشد هرگز جدا و اللّه اعلم
و ثانيا انساني که اولش نطفه قذره و آخرش جيفه نتنه و وسطش حامل عذره است جاي تعريف ندارد.
و ثالثا اگر افتخار بايمان و اعتقاد بعقائد حقه است عاقبتش معلوم نيست که آيا با ايمان از دنيا ميرود يا بي‌ايمان باصطلاح شاهنامه آخرش خوش است و اگر بعلم است گناه عالم بمراتب اشد از جاهل است
يغفر من الجاهل سبعين ذنبا حتي يغفر من العالم ذنبا واحدا
ان اشد النّاس حسرة يوم القيامة العالم التارک لعلمه
(عالم بي‌عمل و چشمه بي‌آب يکيست) و اگر بعبادت و تقوي است مسلما عجب اثر کليه عبادات را ميبرد و گناه او بمراتب زيادتر است از تارک عبادت و اگر بحسب و نسب است مي‌گوييم:
لان فخرت بآباء ذوي شرف || صدقت و لکن بئس ما ولدوا
و مثل واضح‌تر آنکه مثل آنکه ميگويد من پسر فلان و فلان هستم مثل عذره است که بگويد من از ما تحت فلان و فلان خارج شده‌ام زيرا نطفه با عذره اگر در قذارت اشد نباشد کمتر نيست، و اگر بجاه و رياست و عنوان و مال و ثروت و اسم و رسم باشد اينها امور خارجيه است مربوط بنفس نيست و بسياري از ظلمه و جبابره بيشتر و بالاتر از او بودند و فعلا گرفتار سخترين عذابها هستند، و اگر بشکل و جمال باشد آن قدر شکيل‌تر و با جمال‌تر از اينکه در شکنجه عذاب هستند و آن قدر زشتها متنعم بنعم الهي هستند.
لذا خداوند در اينکه آيه شريفه بنحو تعجب ميفرمايد أَ لَم تَرَ إِلَي الَّذِين‌َ يُزَکُّون‌َ أَنفُسَهُم و اينکه مرضي است که در سر تا سر عالم سرايت کرده، يهود
جلد 5 - صفحه 99
بتهود خود ميبالند، نصاري بتنصر، معاندين و مخالفين بعناد و خلاف خود و هکذا فساق و فجار و ظلمه بلکه زنها به بي‌عفتي مردها به بي‌غيرتي، کوچکها به بي‌شرمي بزرگها به بي‌حيايي خود افتخار ميکنند کُل‌ُّ حِزب‌ٍ بِما لَدَيهِم فَرِحُون‌َ روم آيه 32 بَل‌ِ اللّه‌ُ يُزَکِّي مَن يَشاءُ تزکيه الهيه بايمان و تقوي و عمل صالح و تخلق باخلاق حميده است إِن‌َّ أَکرَمَکُم عِندَ اللّه‌ِ أَتقاکُم حجرات آيه 13، و مراد از من يشاء يعني هر که قابليت تزکيه داشته باشد خداوند باو تفضل ميفرمايد.
و از اينکه جمله استفاده ميشود که آنچه خوبي و حسنه بانسان ميرسد از خود او نيست بعنايت و توفيق الهي است بخلاف سيئه ما أَصابَک‌َ مِن حَسَنَةٍ فَمِن‌َ اللّه‌ِ وَ ما أَصابَک‌َ مِن سَيِّئَةٍ فَمِن نَفسِک‌َ نساء آيه 79.
وَ لا يُظلَمُون‌َ فَتِيلًا فتيل در لغت گفتند پوستيست که در هسته خرما است مثال است براي قلة شيئي مثل آيه شريفه إِن‌َّ اللّه‌َ لا يَظلِم‌ُ مِثقال‌َ ذَرَّةٍ نساء آيه 40، و از اينکه جمله استفاده ميشود که تزکيه نفس خود يک معصيتي است و مستحق عقوبتست و عقاب آن از روي استحقاق است نه از روي ظلم زيرا هر که گرفتار عذاب شود پاداش عمل او است و خداوند زائد بر استحقاقش عقوبت نميفرمايد و باحدي ظلم نميکند چون قبيح است و بر خدا محال است.