تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
فَقُلْنا اضْرِبُوهُ بِبَعْضِها کَذلِکَ يُحْيِ اللَّهُ الْمَوْتى وَ يُرِيکُمْ آياتِهِ لَعَلَّکُمْ تَعْقِلُونَ (73)
ترجمه
پس گفتيم بزنيد آنرا به پاره از آن گاو اين چنين زنده ميکند خدا مردگانرا و مينماياند بشما نشانه‌هاى خود را باشد که شما تعقل نمائيد..
تفسير
پس گفتيم بزنيد آنميت مقتول را ببعض آنگاو تا خداوند زنده نمايد او را و بپرسيد از او که قاتل تو کيست پس دم گاو را گرفتند و زدند به مرده زنده شد اين چنين زنده ميکند خداوند مردگانرا در دنيا و آخرت چنانچه زنده فرمود اين ميت را بملاقات ميت ديگر اما در دنيا ملاقات مينمايد آب مرد با آب زن و زنده مينمايد خدا چيزيرا که در اصلاب و ارحام است و اما در آخرت نازل ميفرمايد ميان نفخه اول اسرافيل و نفخه دوم از درياى مسجور يعنى ريخته شده که در زير آسمان است و خداوند در قرآن از آن نام برده بارانى را بر زمين که آن باران منى است مانند منى مردها و ملاقات ميکنند با مرده‌هاى پوسيده پس ميروياند از زمين و زنده ميشوند و مينماياند آيات خود را غير از اين واقعه از سائر دلائل بر توحيد و نبوت موسى (ع) و فضل محمد و آل او بر سائر خلق تا شما تعقل و تفکر نمائيد که خداوندى که اين طور امور عجيبه را بجا مياورد امر نميفرمايد خلق را مگر مطابق با حکمت و اختيار نميفرمايد محمد و آل او را مگر براى آنکه ايشان افضل صاحبان عقولند و بعضى گفته‌اند امر بتعقل براى آنستکه مردم بدانند کسيکه قدرت دارد يکنفر را زنده کند قدرت دارد همه را زنده نمايد و در تفسير امام (ع) است که قطعه را که از آن جدا کردند بيخ دم او بود که خداوند از آن خلق نموده است بنى آدم را و بر او نشانده ميشود وقتى که عود مينمايد در صورتى که خلق جديد است پس زدند آنميت را بآن قطعه و گفتند خدايا بحق محمد و على و آل اطهار آندو اين ميت را زنده و گويا فرما تا خبر دهد از قاتل خود پس زنده شد و ايستاد سالم و بى‌عيب و گفت اى پيغمبر خدا کشتند مرا اين دو پسر عمم که حسد بردند بر من براى دختر عمم که مرا اختيار نمود و آندو را قبول ننمود و انداختند مرا در محله اينها تا ديه مرا بگيرند پس حضرت
جلد 1 صفحه 107
موسى آندو نفر را گرفت و کشت و آن کشته پس از زنده شدن متوسل شد بخدا بوسيله محمد و آل او که باقى بماند او در دنيا تا از دختر عموى خويش بهره‌مند گردد و کفايت کند از او شر دشمنانش را و روزى دهد او را پاکيزه و فراوان و خداوند اجابت فرمود و هفتاد سال ديگر باو عمر داد با آنکه وقتى کشته شد شصت سال داشت و در تمام آنمدت حواسش صحيح و سالم و شهوتش قوى بود و با دختر عمويش زندگانى ميکرد و برخوردار شد از حلال دنيا و اين زن و شوهر با يکديگر بعشرت زندگى کردند و از يکديگر جدا نشدند تا هر دو با هم مردند و داخل بهشت شدند و در آنجا با يکديگر خوشند و اصحاب حضرت موسى که کشتند آنگاو را در خدمت آنحضرت گريه و زارى نمودند که ما فقير شديم و لجاج هستى ما را بباد داد و حضرت موسى توسل به پيغمبر خاتم و آل اطهار او را بآنها تعليم فرمود و خدا وحى فرمود بحضرت موسى که بروند در خرابه مخصوصى و موضع خاصى را حفر نمايند و بيرون آورند گنجى را که ده هزار هزار مثقال زر سرخ بود و برگردانند بهر کس هر چه را که براى خريدارى از او گرفته بودند تا بحال اول از حيث ثروت برگردند و ما بقى را که پنج هزار هزار دينار بود ميان خودشان قسمت نمايند تا جمعا اموالشان دو برابر سابق شود به برکت توسل بمحمد و آل او و براى اعتقادشان بفضيلت ايشان بر تمام خلايق روحى و ارواح العالمين لهم- الفداء، و در روايت قمى قاتل يکنفر پسر عم او معرفى شده است و بعضى گفته‌اند مقتول پسر عاميل نام بوده که او مرد صاحب ثروتى بوده و وارثش منحصر بيک پسر بوده و برادر زاده‌هاى او که پسر عم مقتول بودند براى طمع در ارث او را کشتند و از ابن عباس روايت شده است که نام اين مقتول عاميل بوده نه نام پدرش و اللّه اعلم.
تبيين سماوى در تفسير امام (ع) شنيدى که فرمود قطعه را که از آن جدا نمودند بيخ دم او بود که بنى آدم از آن خلق شده‌اند و بر آن نشانده ميشوند وقتى که عود ميکنند و از پيغمبر (ص) هم روايت شده است که از انسان چيزيکه باقى ميماند بيخ دم او است و عياشى از حضرت رضا (ع) نقل نموده که خداوند امر نمود آنها را بذبح گاو با آن که حاجت بدمش داشتند براى سخت‌گيرى بآنها، و در کافى از حضرت صادق (ع) نقل نموده که از آنحضرت سؤال نمودند آيا ميت جسدش در قبر ميپوسد فرمود بلى هيچ
جلد 1 صفحه 108
چيز از او باقى نميماند مگر طينتى که خداوند خلق نموده است او را از آن که آن نميپوسد و باقى ميماند در قبر مستدير تا ثانيا خلق شود مانند خلقش در اول امر و بگمان حقير اين روايات همه اشاره به آنستکه براى بنده کشف شد در باب معاد در نتيجه عملى بعد از آنکه بتحقيقات صدر المتالهين قدس سره در اسفار که بعد از تمهيد ده مقدمه و اصل اثبات معاد جسمانى نموده قانع نشدم با آنکه مرحوم حاجى سبزوارى و فيض و امثال اين بزرگان هم پسنديده و اختيار نموده‌اند چون بنظر حقير با ظواهر آيات و اخبار و کيفيت مغروسه در اذهان متشرعه کاملا وفق ندارد اگرچه انصاف آنستکه خيلى زحمت کشيده و مجاهدت نموده و تمام شکوک و شبهات را دفع فرموده بعد از آنکه جمعى از فلاسفه از اقامه دليل عاجز شدند لذا بعضى منکر و برخى بتصديق تعبدى اکتفا کردند شکر اللّه سعيه و ضاعف فى الاسلام قدره و آنچه به بنده تعليم شد آن است که فرمودند کيفيت احياء اموات چنانستکه ذره در منى است که تمام ذرات مناسبه خود را جذب مينمايد و بزرگ ميشود بتدريج تا روح باو دميده شود و آن ذره در بدن انسان موجود است هضم نميشود و تحليل نميرود تا انسان بميرد و اگر انسان را دفن کنند آن ذره خاک نميشود و اگر درنده يا کافرى مؤمنى را بخورد آن ذره جزء بدن او نميشود با عرق يا غير آن دفع ميشود و باين بيان شبهه آکل و مأکول را از بنده دفع فرمودند و همان ذره در وقت معينى که خداوند اراده فرموده تمام ذرات مناسبه خود را از اجزاء ابدان اهل زمين دو مرتبه بخود جذب مينمايد و روح در او دميده ميشود و قيامت کبرى برپا ميگردد و حقير مطمئن شدم و اينکه در روايات به بيخ دم و دم تعبير شده است شايد براى اشاره باصل جهت جسميت انسان است که در آنجهت با حيوان مشارکت دارد چون ظهور حيوان در شعار حيوانيت بدم است و اما اشتراط احياء مقتول در واقعه مذکوره بکشتن گاو ظاهرا براى تنبه بنى اسرائيل بنتيجه مسامحه و اشکال تراشى در مقام امتثال و ايصال نفع بمستحق تفضل بوده است و مدخليتى در احياء نداشته ولى اين نکته را هم بايد دانست که اجسام اخروى با اجسام دنيوى تفاوت دارند و اهل بهشت جرد و مردند يعنى مجرد و منزهند از لوازم اجسام دنيوى و در بعضى اخبار وارد شده که جوان سى و سه ساله بنظر ميآيند و شصت ذراع در هفت ذراع طول و عرض دارند براى آنکه کاملا بتوانند لذت از نعيم جنان ببرند و اهل فسق
جلد 1 صفحه 109
و کفر بصور غريبه محشور ميگردند چنانچه از حضرت صادق (ع) روايت شده در صور برزخيه از قبيل خوک و بوزينه و مخالف امام که سرش مانند سر خر است و کافر که دندانش مانند کوه احد است و اگر به بينى او را ميشناسى و ميگوئى فلانى است اين طور شده و اين تفاوت براى آنستکه هر نشئه لوازمى دارد و نشئه آخرت لوازمش مناسب با آن نشئه است و بنظر حقير تمام اجزاء اين نشئه از گوشت و پوست و خون و رک و استخوان و هر چه باشد در آن نشئه و عالم آخرت موجود است نهايت آنکه مناسب با آن نشئه و از سنخ آن عالم است و بنابراين بيان وارد نميشود هيچيک از شبهات که حکما در باب معاد نموده‌اند که عمده آنها شبهه تناسخ است که طريق حل آن در ذيل آيه ثم بعثناکم من بعد موتکم بمناسبت رجعت بيان شد و پس از آن شبهه آکل و ماکول است که جوابش از آنچه در اينمقام بيان شد معلوم گرديد، و اما شبهه مطالبه زمان و مکان و ماده هم جوابش آنستکه زمان و مکان و ماده اخروى بمنزله روح زمان و مکان و ماده دنيوى است و مزاحمتى بين آنها نيست بلکه اجسام اين عالم هم اگر لطيف باشد احکام اجسام کثيفه را ندارند چنانچه جسم مبارک حضرت ختمى مرتبت سايه نداشت و بعضى از زوجات آنحضرت در موقع شوخى دستمال را که بکمر حضرت مى‌انداختند و دو سرش را ميکشيدند گير نميکرد و رد ميشد، و اما ساير شبهات هم از آنچه عرض شد جوابش براى اهل علم ذکى معلوم ميشود و بيانش خارج از مبناى حقير در اين کتاب است، و در اينمقام در نفحات استدلال عجيبى فرموده و حاصلش آنستکه اين واقعه احياء مقتول در زمان حضرت موسى از اتم دلائل است بر معاد و اولى است از آن احياء بوسيله بارانيکه طبعش طبع نطفه باشد و مشرکين منکرين بعث نميتوانند اين واقعه را منکر شوند چون اين واقعه متواتر است و اين آيات باهرات دلالت بر آن دارد و آنها نميتوانند منکر وقوع آن شوند پس بايد اقرار نمايند باحياء جمع کثيرى از اولين و آخرين براى علم باحياء يک ميت بقدرت خدا، در صورتى که مشرک اعتقاد بقرآن ندارد چه رسد بدلالتش و مقام مقام اعتبار اولويت نيست و تواتر بر فرض ثبوت وقتى مفيد است که موجب علم باشد بلکه تواتر اخبار جماعتى است که مفيد علم باشد و اگر نباشد تواتر نيست و اگر علم باشد انکار تصور ندارد بعلاوه شرط تواتر آنستکه ذهن مسبوق بشبهه نباشد و با اين شبهات در اطراف
جلد 1 صفحه 110
معاد جسمانى چگونه خبر متواتر و مفيد علم ميشود بر فرض شد مگر معاد را بايد بدليل نقلى ثابت نمود و اگر دليل نقلى خواسته باشيم اينهمه آيات و اخبار صريحه در معاد چه شده که بآيات داله بر وقوع اين واقعه تمسک نمائيم بر اين واقعه و از آن بمعاد با آنکه معاد ضرورى دين است و حاجت باستدلال نقلى ندارد و اگر منظورشان استدلال عقلى باشد يک واقعه جزئيه چگونه دلالت بر معاد کليه اجسام مينمايد با آنکه جزئى نه کاسب است و نه مکتسب نهايت آنکه چون وقوع اخص از امکان است دلالت بر امکان احياء اموات نمايد آنهم موقوف است بر علم بعدم مدخليت خصوصيات وقايع ولى اگر احتمال دخل خصوصيات را در موارد بدهيم باز مثبت امکان کلى نيست چنانچه در باب تمثيل منطقى و قياس اصولى ذکر شده است و بر فرض دلالت بر امکان در باب معاد ما حاجت باثبات وجوب داريم يعنى بايد ثابت کنيم حتما لازم است معاد و روز جزائى باشد و امکان قسيم وجوب يا اعم از آنست و نميدانم چه ملازمه‌ئى است بين علم باحياء يک ميت و اقرار باحياء جمع کثير مگر مراد همان امکان باشد که حالش معلوم شد در هر حال اگر امر باين سهولت بود شيخ مطلق حکمت و رئيس فلاسفه اسلام از اقامه برهان بر آن عاجز نميشد و اللّه اعلم ايقاظ چندى بود ميخواستم نکته را تذکر دهم ميترسيدم جسارت شود تا اينزمان که عنان اختيار از دست رفت و ناچار شدم از حد خود تجاوز نمايم و آن آنستکه علماء اعلام و فقهاء اسلام کثر اللّه امثالهم تکليف عوام را معلوم فرمودند چنانکه مرحوم سيد در عروة الوثقى ميفرمايد مورد تقليد احکام فرعيه عمليه است و در اصول دين و فقه و علم نحو و صرف و لغت و موضوعات مستنبطه عرفيه يا لغويه و موضوعات صرفه تقليد راه ندارد و از اين جا معلوم ميشود وظيفه آنها همان بيان احکام شرعيه فرعيه است و اين منصبى است که امام (ع) بآنها مرحمت فرموده است لذا مناسب است خودشان هم از مقامشان تجاوز ننمايند چون ميدانند هر علمى اهل و متخصص و خبره دارد و جاهل در هر مسئله بايد باهل ذکر آن رجوع نمايد خوب است در مسائل عقليه و ادبيه و تاريخيه آنچه را فن ايشان نيست وارد نشوند و اگر کسى از اين قبيل مسائل سؤال نمود ارشاد باهلش نمايند چنانچه شنيده‌ام بناى مرحوم شيخ انصارى قدس سره که حقا بايد
جلد 1 صفحه 111
اعمالش مانند اقوالش سرمشق علماء متأخرين باشد بر اين بوده که هر وقت مسئله عقليه مشکلى از ايشان سؤال مينمودند جواب ميفرمودند من وزير داخله اسلامم حاجى سبزوارى وزير خارجه است بايشان مراجعه نمائيد و اوقاتيکه بنده در قم بودم از مرحوم شيخ استاد ما عليه الرحمه سؤال نموده بودند از ممالک اروپا که کيفيت وحى بر پيغمبر چگونه است رجوع فرمودند باساتيد معقول جوابش را بنويسند و اگر مسائل ادبى يا تاريخى سؤال ميشد مذاکره شده بود که باهل فنش مراجعه شود البته شأن فقيه نيست که همه چيز را بداند ولى بايد بداند که سؤال از هر مسئله بايد از اهل ذکرش بشود اگر خود را اهل ذکر آن مسئله نميداند ارشاد باهلش فرمايد بنده تعجب ميکنم از بعضى آقايان که هر چه هر که از آنها سؤال ميکند جواب ميدهند مگر مجبوريد ندانسته جواب بگوئيد شما نميدانيد طبيب نيستيد چرا معالجه ميفرمائيد بلکه آن بيچاره دواى شما را خورد و مرد با آنکه ميگوئيد طبيب ضامن است اگرچه حاذق باشد مگر نميدانيد اهل شعر نيستيد چرا شعر ميگوئيد تا بضرورت دچار شويد و معنى ميکنيد تا در نزد ادبا و اهل معنى موهون شويد با آنکه ميدانيد بمقدمات اجتهاد کسى اديب نميشود و از همه بدتر ورود در مسائل عقليه است چون سرزمينى است که ايمان فلک رفته بباد اگر خواسته باشيد بر طبق اخبار جواب بفرمائيد ظواهر ادله در اين باب شايد اختلافش بيش از اخبار فروع باشد و تا شخص احاطه بآنها نداشته باشد و علاج تعارضش را نکرده باشد و وجه جمع ميان آنها را نيافته باشد و با عقل صريح مطابقه ننموده باشد نميتواند جواب بگويد علاوه بر آنکه حجيت آنها معلوم نيست و اگر خواسته باشيد بر طبق قواعد عقليه جواب بگوئيد وا حسرتا علاوه بر استعداد و عقل کامل يک عمر زحمت و مجاهدت ميخواهد تا اگر خداوند از اين علم نصيبى براى او مقدر فرموده باشد باو و اصل شود لذا کمتر فقيهى است که در اين رشته وارد شده باشد و سلامت خارج شده باشد براى آنکه مغرور بفهم و فراست و علم و عقل خودتان نشويد يک نمونه بدست ميدهم مرحوم آخوند قدس سره با آنفهم سرشار و فکر طيار در کفايت الاصول وارد معقول شده و اشتباهاتى فرموده که بعضى از موارد سکته بمقام ايشان وارد نموده است با آنکه ايشان از اين علم هم بى‌بهره نبوده‌اند ولى تخصصشان
جلد 1 صفحه 112
در اصول بوده از باب مثال ناچارم يک مورد را عرضه بدارم در باب طلب و اراده ظاهرا قائل باختياريت اراده شده‌اند با آنکه معلول امر غير اختيارى دانسته‌اند گويا ما گير لفظ اختيار بوديم و در عين حال قائل شده‌اند بتبعيت ثواب و عقاب از براى فعل قهرا و در باب تجرى قائل شده‌اند باضطراريت اراده با آنکه گاهى علل آن اختيارى است و ثواب و عقاب را از توابع قهريه قرب و بعد ناشى از اطاعت و عصيان دانسته‌اند و سؤال از عاصى را که چرا معصيت نمودى مساوق با سؤال از حمار که چرا ناهق شدى فرض فرموده‌اند با آنکه بديهى است که سؤال اول حسن و سؤال دوم قبيح است و هر عقلى حکم ميکند که معلول امر اختيارى اختيارى است و مقدور بواسطه مقدور است و معلول امر اضطرارى اضطرارى است و ممتنع بالغير ممتنع است و اين مطالب در کتب عقليه معنون است لذا علماء معاصرين از اطراف در اين موضوع بايشان حمله نموده‌اند و طعن‌ها زدند و شيخ استاد ما در اين مقام فرمودند علاوه بر تبعات افعال که ممکن است صور برزخيه عبارت از آنها باشد براى ما از شرع ثواب و عقابى ثابت شده که خداوند ميدهد و ميفرمايد و اگر خواسته باشد عفو ميکند و آن ملاک اوامر و نواهى مولويه است و الا آن ثواب و عقابى که از تبعات فعل است بر اوامر و نواهى ارشاديه هم مترتب است، حقير عرض ميکنم در اواخر سوره النجم خداوند تصريح باين فرموده که نيست براى انسان مگر حاصل سعيش که او را مى‌بيند پس از آن جزاء ميدهد او را خداوند جزائى تمامتر مانند پدرى که طفل خود را بتحصيل علم و ادب وادار مينمايد يک آثارى مرتب بر علم و ادب و ترک آنستکه قهرا مرتب ميشود و يک جايزه و انعامى است که پدر در صورت اطاعت پسر باو عطا ميکند و در صورت تخلف او را بضرب و غيره تأديب مينمايد اين ثواب و عقاب که فقها و متکلمين ميگويند از قبيل قسم دوم است و باين جهت گفته‌اند احکام شرعيه الطاف است در واجبات عقليه يعنى خداوند مانند پدر مهربان که پسر را بواسطه انعام و تأديب وادار بجلب منافع و دفع مضار خويش ميکند بندگان را بوعده و وعيد وادار بادراک مصالح و احتراز از مفاسد کامنه در اشياء مينمايد بلى بمذاق حکما که تمام اوامر و نواهى را ارشادى ميدانند ممکن است همان ثواب و عقاب بمعنى اول باشد ولى با مشرب فقاهت منافى
جلد 1 صفحه 113
است خلاصه آنکه در فنى که تخصص در آن نداريد وارد نشويد که خير دنيا و آخرت ندارد بدتر از همه حال بعضى اهل منبر است که از جهات اربعه يا سته الفاظى از اصطلاحات عرفاء و فلاسفه جمع‌آورى و حفظ نموده‌اند و اخبار آل محمد (ص) و مواعظ حسنه آنانرا کنار گذارده بوسيله آن منسوجات از مردم دلربائى مينمايند باز جاى شکرش باقى است که گوينده و شنونده هيچکدام نميفهمند اگر نه مفاسدش بيش از اينها بود خداوند امور ما را اصلاح فرمايد خيلى معذرت ميخواهم زبان درازى شد و انشاء اللّه عفو خواهيد فرمود.