تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
ثُمَّ قَسَتْ قُلُوبُکُمْ مِنْ بَعْدِ ذلِکَ فَهِيَ کَالْحِجارَةِ أَوْ أَشَدُّ قَسْوَةً وَ إِنَّ مِنَ الْحِجارَةِ لَما يَتَفَجَّرُ مِنْهُ الْأَنْهارُ وَ إِنَّ مِنْها لَما يَشَّقَّقُ فَيَخْرُجُ مِنْهُ الْماءُ وَ إِنَّ مِنْها لَما يَهْبِطُ مِنْ خَشْيَةِ اللَّهِ وَ مَا اللَّهُ بِغافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ (74)
ترجمه
پس سخت شد دلهاى شما بعد از اين پس آنها مانند سنگها هستند يا سختتر و همانا بعضى سنگها هر آينه چيزى است که جارى ميشود از آن نهرها و همانا بعضى از آنها هر آينه چيزى است که شکافته ميشود پس بيرون مى‌آيد از آن آب و همانا بعضى از آنها هر آينه چيزى است که فرود مى‌آيد از ترس خدا و نيست خداوند غافل از آنچه بجا مى‌آوريد.
تفسير
پس غليظ و خشک شد و باز ماند از خير و رحمت دلهاى شما گروه يهود بعد از آنکه واضح شد آيات باهرات در زمان حضرت موسى (ع) و معجزات ظاهرات که مشاهده نموديد آنها را در زمان محمد (ص) پس دلهاى شما مانند سنگهاى خشک است که بهيچ وجه رطوبتى ندارد در آنکه از شما فايده و خيرى بکسى نميرسد نه حق اللّه را از نقود و مواشى خودتان ادا مينمائيد و نه صدقات مستحبه و اکرامات لازمه را ملتزم ميباشيد و نه مهمان دارى ميکنيد و نه از درمانده دستگيرى مينمائيد و نه آداب انسانيت و معاشرت را بجا مى‌آوريد يا آنکه دلهاى شما فرقه يهود از سنگ سختتر است اولا بطور ابهام فرمود مانند سنگ است ثانيا بيان فرمود از سنگ هم سختتر است تا وقع آن در قلوب زيادتر باشد و بعضى گفته‌اند بمناسبت درجات قساوت قلوب آنها است و بعضى کلمه او را بمعنى بل گرفته‌اند يعنى بلکه سختتر است چون بعضى سنگها بقدرى پر برکتند که نهرها از آن جارى ميشود که مزارع از آنها مشروب ميشود و
جلد 1 صفحه 114
عامه خلق از آنها استفاده مينمايند و بعضى از سنگها آب کمى از آن ترشح مينمايد که اگر تشنه باو برسد سيرآب ميشود و شما هيچ خير نداريد نه کم و نه زياد و بعضى سنگها قبول ولايت را نموده‌اند که اگر آنها را باسم خداوند و خمسه اطهار قسم بدهند و بخوانند سرازير ميشوند و خضوع ميکنند در مقابل ايشان و بعضى گفته اند فرود آمدن سنگها از کوه‌ها بدون سبب ظاهرى از ترس خدا است چون تمام موجودات بحسب درجات خودشان ادراک و وظيفه دارند و اين سجود آنها است و خدا غافل از اعمال بندگان نيست بلکه عالم است و هر کس را بر طبق حکمت و عدالت بپاداش عمل خود ميرساند.