تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ سَنُدْخِلُهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ خالِدِينَ فِيها أَبَداً لَهُمْ فِيها أَزْواجٌ مُطَهَّرَةٌ وَ نُدْخِلُهُمْ ظِلاًّ ظَلِيلاً (57)
بعد از وعيد کفار، در وعده ابرار مى‌فرمايد:
وَ الَّذِينَ آمَنُوا وَ عَمِلُوا الصَّالِحاتِ: و آن کسانى که ايمان آورده‌اند به وحدانيت الهى و نبوت حضرت رسالت پناهى صلّى اللّه عليه و آله و سلّم و بجا آوردند اعمال صالحه و طاعات شرعيه را بر وفق فرمان حق، سَنُدْخِلُهُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهارُ: زود باشد که داخل فرمائيم ايشان را به باغاتى که جارى مى‌شود زير درختان، يا در جلو قصور و مساکن آن، نهرهاى اربعه بدون تلاقى به هم، خالِدِينَ فِيها أَبَداً: در حالتى که مخلد باشند مؤمنان در آن هميشه، يعنى زمانى که انتها و غايتى براى آن نخواهد بود، مانند اهل نار که مخلدند در عذاب قهر سبحانى. لَهُمْ فِيها أَزْواجٌ مُطَهَّرَةٌ: مر آن بهشتيان را در آن بوستان پر از اشجار و انهار، زنان پاکيزه از حيض و نفاس، بلکه از جميع
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 472
اقذار و ادناس و اخلاق ذميمه دنيه و طباع رديه قبيحه است، وَ نُدْخِلُهُمْ ظِلًّا ظَلِيلًا: و داخل گردانيم ايشان را در سايه‌اى پاينده که آفتاب، آن را زايل نگرداند.
تنبيه: اگر کسى گويد چون در بهشت آفتاب نيست که به حرارت آن متأذى شوند، پس ظل براى چه و فايده آن چيست؟ جواب آنکه: نزد محققان «ظل ظليل» اشاره است به حمايت الهى و عنايت پادشاهى که هميشه بر مفارق بهشتيان مبسوط خواهد بود. و آن، سايه از زوال و نقص و انتقال مقدس و معرّى است. در خبر است که در بهشت درختى باشد که سوار در سايه آن، صد سال رود، آخر نشود. در انوار گفته: مراد ظل ظليل، اشاره است به نعمت تامه دائمه.
رفع شبهه: اگر کسى گويد چگونه اهل بهشت مخلد باشند و حال آنکه طبيعت و مزاج قابل انحلال است؟ جواب آنکه:
اولا: خداوند تعالى يک نوع طبيعتى به اهل بهشت عنايت فرمايد که عوارضات طبيعيه را در آن مدخليتى نخواهد بود، و لذا تمام به سن جوانى؛ و پيرى و سستى و ضعف و کسالت و غيره در وجود آنها راه نيابد، بلکه به قدرت کامله سبحانى، مزاج معتدل را مادام الخلود دارا هستند.
ثانيا: آنکه چون نفوس بهشتيان به حد کمال است، لذا دائما انشاء نمايد بنيه و قوا را که لازمه بقاى بشريه است، چنانچه حاليه در وجود امام عصر عجل اللّه فرجه نيز همين مطلب مسلم باشد، که وجود و لوى نظر به کمال معنويه، دائما انشاء نمايد بنيه و قواى بشريه را، که هميشه مزاج شريفش در حد اعتدال است و ابدا دهر را در او تصرف و مدخليتى نيست.
ثالثا: وقتى مزاج، حد اعتدال را دارا شد، يعنى اخلاط اربعه دائما مساوى باشد و هيچيک بر ديگرى غلبه ننمايد، هر آينه مزاج را سستى و فوتى حاصل نگردد. بنابراين اهل بهشت، مزاج معتدل را دارا هستند، و لذا به يک حال باقى باشند و پيرى عارض آنها نشود، و همچنين در وجود امام زمان عجل اللّه فرجه.
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 473