اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
إِن‌َّ اللّه‌َ يَأمُرُکُم أَن تُؤَدُّوا الأَمانات‌ِ إِلي أَهلِها وَ إِذا حَکَمتُم بَين‌َ النّاس‌ِ أَن تَحکُمُوا بِالعَدل‌ِ إِن‌َّ اللّه‌َ نِعِمّا يَعِظُکُم بِه‌ِ إِن‌َّ اللّه‌َ کان‌َ سَمِيعاً بَصِيراً (58)
خداوند امر فرموده که امانات را باهلش رد کنيد و زماني که بين مردم حاکم ميشويد بعدل حکم کنيد خداوند شما را ببهترين مواعظ موعظه ميفرمايد خداوند سميع است بگفته‌هاي شما و بصير است بکردارهاي شما.
اخبار بسياري قريب ببيست حديث از کافي و تهذيب و عياشي و نعماني و إبن شهرآشوب و غير اينها داريم که اينکه آيه در ودايع امامت وارد شده که هر امامي موظف است که زمان رحلت و انقضاء مدت اينکه ودايع را بسپارد بامام بعد و او را بوصايت نصب کند و تعيين نمايد.
جلد 5 - صفحه 111
و از پاره‌اي اخبار استفاده ميشود که مراد احکام الهي است مثل نماز، روزه، و ساير واجبات که ودايع الهي است دست بنده‌گان سپرده ضايع نکنند و اداء نمايند، و از بعض اخبار استفاده ميشود که مراد اطاعت امام است و اينکه نحو اخبار بيان اتم مصاديق است و تعارض با يکديگر ندارند و منافات با عموم آيه ندارد بناء علي هذا مي‌گوييم ظاهر جمله اولي آيه إِن‌َّ اللّه‌َ يَأمُرُکُم وجوب است چون ظاهر امر وجوب است بکله بمناسبت حکم و موضوع و حکم عقل امر در اينکه نمره موارد نص در وجوب است.
و مراد از أَن تُؤَدُّوا الأَمانات‌ِ إِلي أَهلِها مطلق امانات است چه امانات الهيه که دين مقدس اسلام و احکام شريعت مطهره و حفظ حقوق ذوي الحقوق باشد و چه امانات پيغمبر صلّي اللّه عليه و آله و سلّم که قرآن مجيد و عترت طاهره که در حديث متواتر ثقلين است، و چه امانات ائمه عليهم السلام و اسراري که باصحاب ميسپردند، و چه امانات مردم که بديگران سپرده شده از عرض و ناموس و اقوال و اموال و افعال تمام اينها واجب است حفظ آن تا بصاحبش رد شود.
و از جمله امانات زراري پيغمبر صلّي اللّه عليه و آله و سلّم است که بساير امت سپرده شده و در ذيل آيه شريفه إِنّا عَرَضنَا الأَمانَةَ عَلَي السَّماوات‌ِ وَ الأَرض‌ِ وَ الجِبال‌ِ الاية احزاب آيه 72. اقوال زيادي در موضوع اينکه امانت و کيفيت حمل و وجه اشفاق گفته شده و لکن آنچه بنظر ميرسد امانت عقل است که باو خطاب شد (بک اعاقب و بک اثيب) و اشفاق سماوات و ارض و جبال و اباء از حمل از جهت خوف مخالفت عقل بوده که مورد عقوبت واقع شوند، و انسان اينکه نعمت بزرگ الهي را قبول نمود ولي اکثر از جهت مخالفت عقل و سرکوب نمودن آن تحت شهوات و هواهاي نفسانيه مورد عقوبت واقع شدند، لذا (جهول) است که خود را مورد تکليف قرار داد که شرط اولي تکليف عقل است، و (ظلوم) است که بخود و ديگران ظلم
جلد 5 - صفحه 112
ميکند مگر کساني که متابعت عقل کردند که مقام آنها از ملائکه هم بالاتر است و اخبار که تفسير بولايت شده از باب اينست که اعظم نعم الهيه ولايت است هر که قبول کرد سعادت‌مند و هر که رد کرد بشقاوت گرفتار، و روح عقل و حقيقت آن ولايت است و لذا گفتيم تنافي و تعارض نيست بين حديث
اول ما خلق اللّه العقل
و
اول ما خلق اللّه نوري
و از اينکه جهت او را عقل کل گفتند.
و اداء امانت مهمترين وظائف انسانيست از حضرت صادق (ع) مرويست فرمود
ان اللّه لم يبعث نبيا الا بصدق الحديث و اداء الامانة الي البر و الفاجر
و نيز فرمود
لا تغتروا بصلواتهم و لا بصيامهم الي ان قال و لکن اختبروهم عند صدق الحديث و اداء الامانة
الي غير ذلک از اخبار بسياري که در جامع السعاده صفحه 297 نقل فرموده.
وَ إِذا حَکَمتُم بَين‌َ النّاس‌ِ أَن تَحکُمُوا بِالعَدل‌ِ حکومت بايد بجعل الهي باشد چون مقام و منصبي است که خداوند اعطاء ميفرمايد فرمود يا داوُدُ إِنّا جَعَلناک‌َ خَلِيفَةً فِي الأَرض‌ِ فَاحکُم بَين‌َ النّاس‌ِ بِالحَق‌ِّ سوره ص آيه 26، و جعل اولي خصيصه محمّد صلّي اللّه عليه و آله و سلّم و اوصياء آن عليهم السلام و ثانوي مجتهد مطلق عادل
فانظروا الي رجل منکم قد روي حديثنا و نظر في حلالنا و حرامنا و عرف احکامنا فاجعلوه حکما فاني قد جعلته حاکما الي ان قال الراد عليه کالراد علينا و الراد علينا کالراد علي اللّه و الراد علي اللّه في حد الشرک باللّه)
از حضرت باقر عليه السّلام، و در توقيع شريف است
(اما الحوادث الواقعة فارجعوا فيها الي روات حديثنا فانهم حجتي عليکم و انا حجة اللّه)
و در موقعي که دست رس بمجتهد مطلق عادلي نباشد در مرتبه سوم عدول مؤمنين. و اما قضات جور در آتش هستند و حکم آنها حکم طاغوت است و آنچه بحکم آنها اخذ شود سحت است بنص اخبار.
إِن‌َّ اللّه‌َ نِعِمّا يَعِظُکُم بِه‌ِ نعما در اصل نعم ما بوده، نعم اسم فعل، فاعل آن
جلد 5 - صفحه 113
محذوف که شيئي باشد، ما بيان فاعل است معني نعم شيئي شيئا يعظکم به يعني خوب چيزي است چيزي که خداوند شما را باو موعظه ميفرمايد.
وعظ ترغيب بطاعت و زجر از معصيت است و بزرگترين وظائف انبياء و ائمه عليهم السلام و علماء و مبلغين موعظه است و مواعظ پيغمبر صلّي اللّه عليه و آله و سلّم و ائمه عليهم السلام مسطور است در کتب اخبار و بهترين واعظ خداوند است و مواعظ او در قرآن و احاديث قدسيه بسيار است.
و بهتر اينست که انسان ابتداء بنفس خود کند سپس باهل بيت خود و خويشاوندان و الاقرب فالاقرب، و اينکه بعضي گفتند واعظ بايد خودش متعظ باشد و تمسک نمودند بآيه شريفه يا أَيُّهَا الَّذِين‌َ آمَنُوا لِم‌َ تَقُولُون‌َ ما لا تَفعَلُون‌َ کَبُرَ مَقتاً عِندَ اللّه‌ِ أَن تَقُولُوا ما لا تَفعَلُون‌َ صف آيه 2 و 3، درست نيست و آيه و اخبار در مذمت عمل نکردن است نه شرط موعظه نظير امر بمعروف و نهي از منکر با اينکه خود آمر بمعروف تارک باشد و ناهي از منکر مرتکب، اينها دو تکليف است مربوط بيکديگر نيست بلي تأثيرش تفاوت ميکند إِن‌َّ اللّه‌َ کان‌َ سَمِيعاً بَصِيراً تفسيرش گذشت.