اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
يا أَيُّهَا الَّذِين‌َ آمَنُوا أَطِيعُوا اللّه‌َ وَ أَطِيعُوا الرَّسُول‌َ وَ أُولِي الأَمرِ مِنکُم فَإِن تَنازَعتُم فِي شَي‌ءٍ فَرُدُّوه‌ُ إِلَي اللّه‌ِ وَ الرَّسُول‌ِ إِن کُنتُم تُؤمِنُون‌َ بِاللّه‌ِ وَ اليَوم‌ِ الآخِرِ ذلِک‌َ خَيرٌ وَ أَحسَن‌ُ تَأوِيلاً (59)
مفسرين عامه بعضي اولي الامر را تفسير بامراء و سلاطين کردند و بعضي بعلماء و اتفاق خاصه بر اينکه مراد ائمه اطهار هستند و ما در دو مقام صحبت ميکنيم يکي در مفاد آيه شريفه قطع نظر از اخبار وارده در تفسير و ديگر در بيان اخبار وارده
جلد 5 - صفحه 114
از طرق عامه و خاصه.
(اما مقام اول)
اولا- اينکه خطاب يا أَيُّهَا الَّذِين‌َ آمَنُوا نه از جهت اختصاص ولايت است نسبت بمؤمنين زيرا خداوند و رسول و اولي الامر ولاية کليه دارند بر جميع اهل عالم بلکه براي اينست که مؤمنين مي‌پذيرند و زير بار ولايت ميروند و غير اينها قبول نميکنند و از اينکه بيان معلوم ميشود که هر که قبول ولايت نکرد از ربقه مؤمنين خارج است چه کافر باشد يا اسم اسلام بر خود گذارد.
و ثانيا- کلمه أَطِيعُوا اللّه‌َ گذشت که امر مولوي نيست و اعمال مولويت در آن نشده و نميشود زيرا تسلسل لازم ميآيد و محال است بلکه امر ارشادي است بحکم عقل که عقلا واجب است اطاعة خداوند زيرا خالق و رازق است و هر فيضي بهر کسي ميرسد از فياض علي الاطلاق است، و همچنين اطاعت رسول بحکم عقل واجب است لذا فرمود وَ أَطِيعُوا الرَّسُول‌َ زيرا آنچه ميفرمايد از جانب خدا است وَ ما يَنطِق‌ُ عَن‌ِ الهَوي إِن هُوَ إِلّا وَحي‌ٌ يُوحي النجم آيه 3 و 4، سهو و نسيان و خطاء و اشتباه در او راه ندارد معصوم است از کليه معاصي و از اينکه نوع عوارض لذا عقل اطاعت او را عين اطاعت حق ميداند.
و ثالثا تفسيري که مفسرين عامه بر کلمه أُولِي الأَمرِ مِنکُم کرده‌اند غلط و باطل است چه امراء و سلاطين باشند و چه علماء.
اما امراء، بعد از آني که عقل مي‌بيند از آنها فسق و فجور و ظلم و تعدي و هزار گونه معاصي البته حکم ميکند بلزوم مخالفت آنها نه بوجوب اطاعت آنها چگونه عقل حکم کند باطاعت يزيد و بني اميه و بني مروان و بني عباس و امثال آنها که اطاعت آنها عين مخالفت حق است و موجب تناقض ميشود با اطاعت حق و اما علماء بر فرض که عادل باشند و از روي مدارک صحيحه استنباط کرده
جلد 5 - صفحه 115
باشند نه از روي قياس و استحسان مسلما خالي از اشتباه و سهو و نسيان بلکه جهل ببسياري از احکام نيستند چگونه عقل حکم کند بوجوب و لزوم اطاعت آنها با احتمال اينکه نوع عوارض در آنها بلکه اولي الامر بايد کساني باشند که امر آنها عين امر الهي باشد و احتمال کذب و خطاء و اشتباه و سهو و نسيان در آنها راه نداشته باشد تا عقل حکم کند بلزوم اطاعة آنها و اينکه خاص بمعصومين است و مقام عصمت امري است باطني احدي اطلاع ندارد جز خدا پس بايد خدا معين فرمايد اولي الامر را بعلاوه کسي را که خدا او را صاحب امر بشمارد و اطاعة او را رديف اطاعة خود و رسول ذکر فرمايد بايد کسي باشد که خدا او را صاحب امر قرار داده باشد نه کساني که بقهر و غلبه يا بحيله و تزوير غالب و فرمان فرما شدند و الا اطاعت فرعون و نمرود و شداد و اکاسره و فراعنه و اقاصره و جبابره هم لازم است نعوذ باللّه من العناد و العصبية.
(و اما مقام دوم)
در غاية المرام چهار حديث از طرق عامه و چهارده حديث از طرق خاصه از پيغمبر اکرم صلّي اللّه عليه و آله و سلّم روايت کرده احاديث مفصل مبسوطي که اولي الامر کيانند و در بحار و ساير کتب اخبار مثل کافي و فقيه و تهذيب و غير اينها متعرض شدند که ذکر آنها کتاب مفصلي ميشود و از حد تواتر بالا ميزند و ما بذکر يک جمله کوتاهي از حديث جابر بن عبد اللّه انصاري که از صحابه رسول اللّه صلّي اللّه عليه و آله و سلّم است از باب نمونه متعرض ميشويم:
از إبن بابويه مسندا از جابر روايت ميکند که گفت
(لما انزل اللّه عز و جل علي نبيه محمّد صلّي اللّه عليه و آله و سلّم يا ايها الّذين آمنوا اطيعوا اللّه و اطيعوا الرسول و اولي الامر منکم قلت يا رسول اللّه عرفنا اللّه و رسوله فمن اولو الامر الّذين قرن اللّه طاعتهم بطاعتک فقال (ص) هم خلفائي يا جابر و ائمة المسلمين من بعدي اولهم علي بن
جلد 5 - صفحه 116
ابي طالب (ع) ثم الحسن ثم الحسين ثم علي بن الحسن ثم محمّد بن علي المعروف في التوراة بالباقر ستدرکه يا جابر فاذا لقيته فاقرأه مني السلام ثم الصادق جعفر بن محمّد ثم موسي بن جعفر ثم علي بن موسي ثم محمّد بن علي ثم علي بن محمّد ثم الحسن بن علي ثم سميّي و کنيّي حجة اللّه في ارضه و بقيته في عباده إبن الحسن إبن علي ذاک الذي يفتح اللّه تعالي ذکره علي يديه مشارق الارض و مغاربها ذاک ألذي يغيب عن شيعته و اوليائه غيبة لا تثبت فيها علي القول بامامته الا من امتحن اللّه قلبه للايمان انتهي المقصود من الحديث)
، با اينکه همه احاديث ديگر جاي صحبت بر احدي باقي نميماند و الحمد للّه.
فَإِن تَنازَعتُم فِي شَي‌ءٍ فَرُدُّوه‌ُ إِلَي اللّه‌ِ وَ الرَّسُول‌ِ إِن کُنتُم تُؤمِنُون‌َ بِاللّه‌ِ وَ اليَوم‌ِ الآخِرِ ذلِک‌َ خَيرٌ وَ أَحسَن‌ُ تَأوِيلًا بعض عامه تمسک کردند باين جمله بر حجيت اجماع ابي بکر به اينکه در زمينه که تنازع نباشد و اتفاق باشد رد الي اللّه و الي الرسول نيست لکن اينکه در غايت ضعف است زيرا لو لا اينکه جمله مفهوم ندارد بلکه از باب سالبه بانتفاع موضوع است مثل ان رکب الامير فخذ رکابه، و ثانيا قابل مفهوم نيست زيرا تمام احکام شرعيه بايد اخذ از خدا و رسول شود حتي اجماع هم بايد مدرکش از خدا و رسول باشد و لو به اينکه بفرمايد اجماع حجت است، و ثالثا اصلا اجماعي نبود و مخالفين ابي بکر بسيار بودند و اکثر مسلمين ساکت بودند چنانچه در مجلد دوم کلم الطيب مفصلا متعرض شديم.
بناء علي هذا مي‌گوييم کلمه في شيئي بيان نشده چه شيئي و تمسک باطلاق که بگوئيم هر شيئي هم مسلما مراد نيست زيرا اختلافات در اموري که مربوط بشرع نيست مثل قيم متلفات و صنايع و امثال اينها بايد رجوع باهل خبره نمود و بر فرض تمسک باطلاق موقوف است بر تماميت مقدمات حکمت، و يکي از مقدمات حکمت اينست که در کلام چيزي که صلاحيت قرينه داشته باشد نباشد باصطلاح قدر
جلد 5 - صفحه 117
متيقن منساق از کلام نباشد و آنچه بنظر ميرسد و اللّه العالم اينکه بمناسبت حکم و موضوع و بقرينه صدر و ذيل آيه اينکه مراد از تنازع در اولي الامر است که اگر دو نفر يا بيشتر در اولي الامر اختلاف و تنازع نمودند بايد آنکه را که خدا و رسول معين ميفرمايند گرفت چنانچه تمام احکام دين از اصول و فروع را بايد از اينکه راه بدست آورد بقياس و استحسان و سليقه و ها و هو و جنجال و قهر و غلبه نميشود خليفه تراشي کرد يا حکم نمود بلکه از جمله إِن کُنتُم تُؤمِنُون‌َ بِاللّه‌ِ وَ اليَوم‌ِ الآخِرِ استفاده ميشود که اگر رد بخدا و رسول نشد و از غير اينکه راه رفتند ايمان بخدا و روز قيامت ندارند سيما بقرينه ذلِک‌َ خَيرٌ وَ أَحسَن‌ُ تَأوِيلًا که غير اينکه راه خيري ندارد و اعتماد خوبي نيست، و اللّه العالم.