تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
ثُمَّ قَسَتْ قُلُوبُکُمْ مِنْ بَعْدِ ذلِکَ فَهِيَ کَالْحِجارَةِ أَوْ أَشَدُّ قَسْوَةً وَ إِنَّ مِنَ الْحِجارَةِ لَما يَتَفَجَّرُ مِنْهُ الْأَنْهارُ وَ إِنَّ مِنْها لَما يَشَّقَّقُ فَيَخْرُجُ مِنْهُ الْماءُ وَ إِنَّ مِنْها لَما يَهْبِطُ مِنْ خَشْيَةِ اللَّهِ وَ مَا اللَّهُ بِغافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ (74)
تفسير اثنا عشرى، ج1، ص: 176
ثُمَّ قَسَتْ قُلُوبُکُمْ مِنْ بَعْدِ ذلِکَ: پس سخت و شديد شد قلبهاى شما بعد از مشاهده آن آيات باهره و معجزات ظاهره، که هيچ تأثير ننمود در ايمان و اعتقادات شما. فَهِيَ کَالْحِجارَةِ: پس آن دلهاى شما مانند سنگ است در سختى و درشتى، که متأثر نشود؛ أَوْ أَشَدُّ قَسْوَةً: يا شديدتر و سخت‌تر از سنگ.
بعد از آن در بيان سخت‌تر بودن قلوب مى‌فرمايد: وَ إِنَّ مِنَ الْحِجارَةِ لَما يَتَفَجَّرُ مِنْهُ الْأَنْهارُ: و بدرستى که بعضى از سنگها هر آينه روان مى‌گردد و جارى مى‌شود از آن جويهاى بزرگ، وَ إِنَّ مِنْها لَما يَشَّقَّقُ: و به تحقيق بعضى از سنگها مى‌شکافد، فَيَخْرُجُ مِنْهُ الْماءُ: پس خارج مى‌شود از آن آب خوردن.
نکته: در بيان حجاره تکرار نيست، زيرا اوّلى عين جاريه است و دومى نابعه، يا اولى سنگ کوهها و دومى سنگ حضرت موسى عليه السلام، يا اولى جريان چشمه است خود بخود بدون عمل دست، و دومى جريان است به معاونت دست.
وَ إِنَّ مِنْها لَما يَهْبِطُ مِنْ خَشْيَةِ اللَّهِ: و به درستى که برخى ديگر از سنگها هر آينه آن سنگهائى است که فرود آيد و از بلندى به پستى ميل کند، از جهت ترس خداى تعالى. حاصل آنکه سنگ متأثر و منفعل مى‌شود، به اين وجه که بعضى از آن منشق شود و آب از آن نابع، و انهار از آن متفجّر مى‌گردد، و برخى از آن در اعلاى کوه متزلزل شود به جهت عظمت فرمان الهى؛ چنانچه کوه طور از سطوت سبحانى از هم پاشيد. لکن قلوب يهود اصلا متأثر نمى‌گردد. وَ مَا اللَّهُ بِغافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ: و نيست خدا غافل و بى‌خبر از آنچه به جا مى‌آوريد، بلکه عالم است به تمام افعال شما، و به سبب آن به عذاب اليم و عقاب عظيم معاقب خواهد نمود. اين فرمايش تهديد و تخويف بزرگى است به جهت قساوت قلب و متأثر نشدن به آيات الهى.
تفسير اثنا عشرى، ج1، ص: 177
تبصره: آيه شريفه اشعار است به آنکه قلب انسانى که داراى قوّه مدرکه و فهم مورد تأثر و تألم است؛ و به سبب ظلمت گمراهى و کدرت معاصى، قساوت آن به مرتبه‌اى رسد مانند سنگ که فاقد است شعور و ادراک را، بلکه از آن مرتبه هم تجاوز نموده شديدتر و سخت‌تر از سنگ شود؛ زيرا مراتب سه گانه در سنگ يافت شود که هر يک آثار تأثر است: 1- تأثر ضعيف- بعض سنگها آب از آن تراوش کند و نهرى از آن جاى شود. 2- تأثر قوى- بعضى از سنگها آب از آن منفجر و فوران نمايد که قنات‌ها از آن حاصل گردد. 3- تأثر اقوى- بعضى سنگها ممکن است به سبب امر عظيمى متزلزل و فرود آيد؛ چنانچه کوه طور به ظهور سطوت و عظمت الهيه متزلزل و از هم پاشيد.
بنابراين اهل قرآن را لازم است که نهايت مواظبت را نسبت به قلوب خود بنمايند، و از آنچه موجب قساوت قلب است، از خوردن حرام؛ و بجا آوردن محرمات، و تکاهل در واجبات، و طول امل، و بدى عمل، و غير آن اجتناب نمايند؛ زيرا عاقبت آن وخيم است؛ چنانچه مشاهده مى‌شود در عده بسيارى از ابناء زمان با ادعاى انتساب به قرآن، بطورى قساوت قلب آنها را فراگرفته، مانند سنگ بلکه از سنگ هم سخت‌تر گرديده، که هر چه آيات عظمت سبحانى بر آنها تلاوت شود، ابدا تأثير عملى و تغيير حالى براى آنها حاصل نشود، و اين باعث دورى از رحمت الهى است.
در کتاب کافى از جمله مناجات حق تعالى بموسى عليه السلام فرمايد:
يا موسى لا تطوّل فى الدّنيا املک فيقسو قلبک و القاسى القلب منّى بعيد «1».
(خطاب ارشادى است) يعنى: اى موسى دراز نشود در دنيا آرزوى تو، پس قساوت يابد قلب تو، و کسى که قلب او قساوت داشته باشد، از قرب من دور است.
«1» اصول کافى، کتاب الايمان و الکفر، باب القسوه، حديث اوّل (جلد 2 صفحه 329)
تفسير اثنا عشرى، ج1، ص: 178