تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللَّهَ وَ أَطِيعُوا الرَّسُولَ وَ أُولِي الْأَمْرِ مِنْکُمْ فَإِنْ تَنازَعْتُمْ فِي شَيْ‌ءٍ فَرُدُّوهُ إِلَى اللَّهِ وَ الرَّسُولِ إِنْ کُنْتُمْ تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَ الْيَوْمِ الْآخِرِ ذلِکَ خَيْرٌ وَ أَحْسَنُ تَأْوِيلاً (59)
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 478
شأن نزول: در اسباب نزول مذکور است که: پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم، خالد بن وليد را بر سريه امير کرد، و عمار ياسر را با او فرستاد. و جمعى که خالد، قاصد ايشان بود، بگريختند. يکى از آنها که مسلمان بود، نزد عمار آمد گفت: مردمان قبيله فرار کردند و من به استحضار ايمان در منزل خود مانده‌ام. اگر اسلام، مرا دستگيرى مى‌کند، اينجا باشم و فرار نکنم، و الّا بگريزم. عمار او را امان داد. خالد، صبح لشکر را به غارت و تاراج آن قبيله امر کرد، و غير از اين مستأمن کسى را نيافتند. او را اسير و عيال او را دستگير نموده، نزد خالد آوردند. عمار گفت: او مسلمان، و به امر من در امان است.
خالد گفت: از ادب دور باشد که کسى را بى مشاورت و اجازه امير، او را امان دهى. گفتگو ميان آنها بسيار شد. عاقبت خدمت حضرت رسالت صلّى اللّه عليه و آله و سلّم به عرض رسانيدند. پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم امان عمار را برقرار گذاشت و نهى فرمود از آنکه غير امير بدون مشورت با او کسى را امان دهد؛ و اين آيه نازل شد:
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا: اى کسانى که ايمان آورده‌ايد، أَطِيعُوا اللَّهَ: اطاعت کنيد خدا را در اوامر و نواهى، وَ أَطِيعُوا الرَّسُولَ: و اطاعت نمائيد پيغمبر را در احکام، وَ أُولِي الْأَمْرِ مِنْکُمْ: و اطاعت کنيد صاحبان امر را از شما، يعنى امراى سرايا که پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم زمام اختيار حکم به يد ايشان داده باشد.
«کلبى» در تفسير خود گفته: اطيعوا اللّه فى الفرائض و اطيعوا الرّسول فى السّنن، و اين امر مرجوح است؛ زيرا اطاعت رسول صلّى اللّه عليه و آله و سلّم، عين اطاعت خدا؛ و امتثال امر او، امتثال امر الهى است. نه آنکه اطاعت آن حضرت، غير طاعت حق تعالى باشد. و همچنانکه اطاعت پيغمبر صلّى اللّه
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 479
عليه و آله و سلّم در حيات او واجب است، تا بعد از ممات او نيز بر وجوب خود باقى است؛ زيرا که اتباع شريعت لازم است بر جميع مکلفان، بعد از وفات او نيز، و به ضرورت معلوم است که مردمان را امر به اتباع شريعت فرموده تا قيامت.
نکته: در مجمع فرمايد: افراد امر به طاعت رسول شده‌اند. و عدم اکتفا به حرف عطف با آنکه طاعت او مقترن به طاعت خداست، جهت مبالغه مى‌باشد در بيان قطع توهم کسى که گمان برد که واجب نيست لزوم آنچه در قرآن نباشد از اوامر، و نظير اين است قوله تعالى: وَ ما آتاکُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَ ما نَهاکُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا- و مَنْ يُطِعِ الرَّسُولَ فَقَدْ أَطاعَ اللَّهَ.
اصحاب ما از امام محمد باقر عليه السّلام و امام جعفر صادق عليه السّلام روايت کرده‌اند که: انّ اولى الامر الائمّة من ال محمّد اوجب اللّه طاعتهم بالاطلاق کما اوجب طاعته و طاعة رسوله صلّى اللّه عليه و آله و سلّم «1» يعنى: بدرستى که اولى الامر، ائمه معصومين‌اند از آل محمد که طاعت ايشان را واجب ساخته بر همه بندگان على الاطلاق، همچنانکه واجب گردانيده است طاعت خود و طاعت رسول خود را بر همه مکلفان.
جايز نيست حق تعالى طاعت احدى را على الاطلاق واجب گرداند، مگر آنکه عصمت عطا فرموده باشد، و باطن او همچو ظاهر او، و مؤتمن باشد از غلط و امر قبيح؛ و اين صفت در آمر و علمائى که غير ائمه معصومين عليهم السلام مى‌باشند، تحقق نمى‌يابد و مؤيد اين است که خداوند تسويه فرموده ميان خود و رسول خود صلّى اللّه عليه و آله و سلّم در حکم، و طاعت اولى الامر را مقارن ساخته به طاعت خود و طاعت رسول خود. و همچنانکه حکم خود و حکم رسول را فوق ساير بندگان گردانيده، حکم اولوا الامر را نيز فوق ايشان گردانيده. و بديهى است که تساوى بين «اولوا الامر» و خدا و رسول در اين امر، بدون
«1» مدرک ياد شده، صفحه 53.
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 480
عصمت ايشان متصور نيست، زيرا حکم غير معصوم در مظانّ خطا و مخالفت است، و لکن حکم خدا و رسول، مجزوم اليقين باشد. پس چگونه ميان حکمين، تسويه وقوع يابد، لذا محقق و معلوم شد که ولايت، صفت ائمه هدى است از آل محمد صلّى اللّه عليه و آله و سلّم که امامت و عصمت ايشان ثابت است. و تمام امت متفقند بر علوّ مرتبه و عدالت ايشان.
برهان ديگر: در تفسير ابو الفتوح مذکور است که: وجه استدلال اين آيه بر امامت ائمه اثنى عشر عليهم السلام آنست که: حق تعالى اطاعت اولى الامر را به اطاعت خود و رسول خود مقرون ساخته، و چنانچه ذات اقدس الهى از همه قبايح، منزه، و رسول او از همه معاصى کبيره و صغيره، معصوم و مطهر مى‌باشد، «اولى الامر» نيز بايد چنين باشند. و به اتفاق، بعد از پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم، فقط ائمه اثنى عشر معصوم مى‌بودند. پس مراد «اولى الامر» ايشانند، نه غير ايشان.
و ايضا اگر مراد از «اولى الامر» على العموم باشد، لازم مى‌آيد هر حاکمى و عالمى که به ناحق و ناروا حکمى کند، تابع او بايد شد و اطاعت او بايد کرد. به جهت عموم لفظ. و اين، به اجماع باطل است و احاديث صحيحه نيز دالّند بر اين مدعا. از جمله روايت مشهوره متواتره ميان موافق و مخالف، از جابر بن عبد اللّه انصارى که گفت:
از پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم پرسيدم که من، خدا و رسول او را مى‌دانم و مى‌شناسم، اما «اولى الامر» را نمى‌دانم؟
فرمود: يا جابر هم خلفائى و ائمّة المسلمين اوّلهم علىّ بن أبي طالب. اى جابر، ايشان جانشينان من و امامان مسلمين‌اند بعد از من. اول ايشان على بن ابى طالب عليه السّلام، بعد از او حسن بن على عليه السّلام، بعد از او حسين بن على بن الحسين عليه السّلام، و بعد محمد بن على، و او در تورات معروف به باقر عليه السّلام است، و تو او را دريابى. اى جابر، چون او را دريابى، سلام من به
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 481
او رسان. و بعد حضرت، يک يک ائمّه را نام مى‌برد تا آنکه چون به حجت قائم عليه السّلام رسيد، فرمود که: نام او نام من باشد، و کنيه‌اش کنيه من، و حجت خدا بود و بقيه او در ميان خلق. حق تعالى مشارق و مغارب را به دست او بگشايد. و او از شيعه خود غائب گردد، بر وجهى که از غايت طول مدت، هيچکس تصديق به وجود او نکند، مگر مؤمنى که حق تعالى قلب او را به ايمان امتحان کرده باشد.
جابر گويد: من گفتم يا رسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله و سلّم شيعه او در غيبت از او منتفع گردند؟
فرمود: آرى، مانند انتفاع مردمان از آفتاب، اگر چه ميان او و مردمان ابر حائل شود. اى جابر، او از مکنون سرّ خدا و مخزون علم او است. اين سخن از من نگاهدار و به هيچکس مرسان، مگر کسانى که از اهل ايمان باشند.
جابر گويد: چون مدتى بر اين بگذشت، روزى خدمت على بن الحسين عليه السّلام نشسته بودم و با او سخن مى‌گفتم. ناگاه پسر او محمد بن على عليه السّلام را ديدم از حجره زنان بيرون آمد. در سن صباوت و گيسو برافکنده، چون او را بديدم، گوشت ميان پشت من بلرزيد و موى بر اعضاى من راست شد.
گفتم: اى پسر، رو به من نما. او رو به من نمود، گفتم: پشت به من کن.
پشت به من کرد، گفتم. هذا شمايل رسول اللّه و ربّ الکعبة: اين شمايل رسول خدا است، به خداى کعبه، پس گفتم اسم تو چيست؟
فرمود: محمد.
گفتم: آقا زاده کيستى؟
فرمود: على بن الحسين عليه السّلام.
گفتم: تن و جان من فداى تو باد، همانا تو باقرى؟
فرمود: آرى، پيغام رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله و سلّم را بگو.
من از اين قول متعجب و حيران شده، گفتم: رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله و سلّم مرا بشارت داد که تو را دريابم و فرمود: چون او را ببينى، از منش سلام
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 482
برسان. حال گويم رسول خدا صلّى اللّه عليه و آله و سلّم تو را سلام مى‌رساند.
گفت: على رسول اللّه السّلام مادامت السّموات و الارض و عليک يا جابر ممّا بلغت السّلام.
پس هر روز به خدمت او مى‌رفتم و از او مسائل مى‌آموختم. روزى از من مسئله‌اى پرسيد، گفتم: به خدا من اقدام نکنم به آنچه رسول خدا مرا نهى نمود، و فرموده شما خلفاى اوئيد و امامان راهنمائيد و حليم‌ترين مردمانيد به کودکى و عالم‌ترين مردمانيد به بزرگى. ايشان را چيزى ميآموزيد که از شما عالمتر باشند.
حضرت فرمود: صدق جدّى رسول اللّه. من اين مسئله را بهتر از تو مى‌دانم.
و لقد اوتيت الحکم صبيّا: مرا در کودکى علم و حکمت داده‌اند: کلّ ذلک من فضل اللّه علينا و برکة رسوله. «1» نتيجه: چون به روايات صحيحه از طريقين و دلائل قاطعه معلوم شد که اولى الامر خاصه امير المؤمنين عليه السّلام و اولاد معصومين او باشد، پس شيوخ ثلاثه و امثال آنها اولى الامر نباشند و قابليت منصب امامت و خلافت را ندارند، زيرا چون معصوم نيستند، به فقدان عصمت، خطا و سهو و نسيان از آنها صادر؛ و لذا اعتماد و اعتبارى به اقوال و افعال ايشان نخواهد بود. بنابراين ثابت و محقق شود که کسى غير از ائمه اثنى عشر، واجد مرتبه عصمت و قابل مقام ولايت کليه الهيه نمى‌باشد. و چون حکم ائمه معصومين عليهم السلام عين حکم خدا و رسول صلّى اللّه عليه و آله و سلّم است، چه به نصوص قاطعه از جانب حق تعالى، ايشان نائب مناب حضرت رسالتند و حفظه و و امناى شريعت مى‌باشند. از اين جهت بعد از اين، حکم رجوع به خدا و رسول را در منازعات مى‌فرمايد که:
فَإِنْ تَنازَعْتُمْ فِي شَيْ‌ءٍ: پس اگر خلاف کنيد و منازعه نمائيد در چيزى از
«1» مدرک ياد شده، صفحات 54- 55.
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 483
امور دينيه، فَرُدُّوهُ إِلَى اللَّهِ وَ الرَّسُولِ: پس رجوع کنيد و باز گردانيد آن را به کتاب خدا و فرمايش رسول در زمان حيات او، و به سنت مطهره که مأخوذ از ائمه معصومين است در ممات او؛ و به جهت تأکيد اين معنى مى‌فرمايد: إِنْ کُنْتُمْ تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَ الْيَوْمِ الْآخِرِ: اگر هستيد شما که از روى اخلاص ايمان مى‌آوريد به خدا و روز قيامت، اگر چه ايمان به خدا و رسول موجب آنست که رجوع کنيد به حکم ايشان، ذلِکَ خَيْرٌ وَ أَحْسَنُ تَأْوِيلًا: اين رجوع بهتر و نيکوتر است از روى عاقبت در آخرت.
«زجاج» در معنى آيه گفته: اين احسن است از تأويل شما که تلقاء نفس خود بدون رجوع به کتاب الهى و سنت حضرت رسالت پناهى مى‌باشد. و اين قول اقوى است، زيرا رجوع به خدا و رسول و کسانى که قائم مقام اويند از ائمه هدى، احسن است از تأويل به غير حجت. در «مجمع» فرمايد: نزد مجاهد و قتاده و سدى، مراد به مرجوع اليه کتاب خدا و سنت مطهر پيغمبر او است. و ما مى‌گوئيم: مراد امر است بر رد مرافعه به ائمه هدى که قائم مقام رسولند بعد از وفات او، چه اين مثل رجوع است به رسول در حين حيات او، زيرا ائمه معصومين حافظان شريعت و خلفاى اويند در امت، پس جارى مجراى او باشند.