تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا أَطِيعُوا اللَّهَ وَ أَطِيعُوا الرَّسُولَ وَ أُولِي الْأَمْرِ مِنْکُمْ فَإِنْ تَنازَعْتُمْ فِي شَيْ‌ءٍ فَرُدُّوهُ إِلَى اللَّهِ وَ الرَّسُولِ إِنْ کُنْتُمْ تُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَ الْيَوْمِ الْآخِرِ ذلِکَ خَيْرٌ وَ أَحْسَنُ تَأْوِيلاً (59)
ترجمه
اى کسانيکه ايمان آورديد اطاعت کنيد خدا را و اطاعت کنيد پيغمبر و صاحبان امر را از خودتان پس اگر نزاع کنيد در چيزى پس رجوع نمائيد آنرا بخدا و پيغمبر اگر باشيد ايمان داران بخدا و روز بازپسين اين بهتر است و نيکوتر از جهت رجوع.
تفسير
در کافى و عياشى از حضرت باقر (ع) روايت نموده است که مقصود مائيم بالخصوص که امر فرموده است خداوند جميع اهل ايمان را بطاعت ما تا روز قيامت و در کافى از حضرت صادق (ع) روايت نموده که پرسيدند از آنحضرت که آيا اطاعت اوصياء واجب است فرمود بلى آنها کسانى هستند که خداوند اطاعت آنها را واجب فرموده در اين آيه و آيه إِنَّما وَلِيُّکُمُ اللَّهُ و نيز در کافى و عياشى از آنحضرت نقل نموده است که اين آيه نازل شده است در باره على بن ابى طالب و حسن و حسين عليهم السلام راوى ميگويد بحضرت عرض شد که مردم ميگويند پس چرا اسم على و اهل بيت در کتاب برده نشده است حضرت فرمود بآنها بگو نماز و زکوة و حج نازل شد ولى در قرآن عدد رکعات نماز و حدّ نصاب و ميزان زکوة و کيفيت حج و عدد طواف بيان نشد تا هر يک را پيغمبر (ص) تفسير و بيان فرمود همچنين اين آيه نازل شد در باره على (ع) و حسن (ع) و حسين (ع) و فرمود پيغمبر در باره على (ع) هر کس من مولاى اويم على مولاى او است و فرمود وصيت ميکنم شما را بکتاب خدا و اهل بيت خود من از خدا مسئلت نمودم که جدائى نياندازد بين آندو تا وارد نمايد آندو را بر من لب حوض و خدا اجابت فرمود و فرمود شما بآنها چيزى نياموزيد چون آنها اعلمند از شما و فرمود آنها شما را از در هدايت خارج نميکنند و داخل در راه ضلالت نمينمايند و اگر پيغمبر (ص) بيان نميفرمود که کيانند اهل بيت خود هر آينه ادعا مينمودند آنرا آل فلان و فلان و ليکن خداوند آيه تطهير را براى تصديق پيغمبر (ص) نازل فرمود در باره اهل بيت او و آنحضرت على (ع) و حسن (ع) و حسين (ع) و فاطمه (ع) را در زير کسا جمع نمود در خانه‌ام سلمه پس فرمود خدايا هر پيغمبرى اهلى و امانتى داشت و اينها اهل بيت و امانت منند ام سلمه عرض کرد من از اهل بيت شما نيستم فرمود تو خوبى ولى اينها اهل بيت و امانت و زين منند و در روايت عياشى پيش از آل فلان و فلان آل عباس و آل عقيل ذکر شده است
جلد 2 صفحه 72
و از حضرت صادق (ع) روايت شده است که از آنحضرت سؤال نمودند از چيزيکه بناء ارکان اسلام بر آنست و علم بآن براى عمل لازم است و جهل بغير آن مضر نيست فرمود شهادت بوحدانيت خداوند و رسالت محمد (ص) و اقرار بحق بودن آنچه او آورده است از نزد خدا و حق در اموال که زکوة است و ولايتى که خداوند امر فرموده است بآن که ولايت آل محمد (ص) است که پيغمبر (ص) فرمود کسيکه بميرد و نشناسد امام زمان خود را مرده است بمردن جاهليت و اين آيه را تلاوت فرمود و فرمود اول على (ع) بود بعد از آن حسن (ع) بعد از آن حسين (ع) بعد او على بن الحسين بعد از آن محمد بن على بعد از آن از همين قرار است امر همانا زمين برقرار نميماند مگر بامام و در معانى از سليم بن قيس هلالى نقل نموده که از امير المؤمنين (ع) پرسيدم کمتر چيزى که شخص بسبب آن گمراه ميشود چيست فرمود آنستکه نشناسد کسى را که خداوند امر نموده است بطاعت او و واجب فرموده ولايت او را و قرار داده است او را حجت خود در زمين و شاهد خود بر خلق عرض کردم آنها کيانند يا امير المؤمنين فرمود آنها آنانند که خداوند قرين فرمود آنها را با خود و رسول خود در اين آيه و تلاوت فرمود پس من برخواستم و سر مبارکش را بوسيدم و عرض کردم امر را بر من مکشوف فرمودى و عقده دلم را گشودى و شک را از قلبم زدودى و در اکمال از جابر بن عبد اللّه انصارى روايت نموده که چون اين آيه نازل شد عرض کردم يا رسول اللّه خدا و پيغمبر (ص) را شناختيم صاحبان امر که خداوند طاعت آنانرا مقرون بطاعت پيغمبر نموده کيانند فرمود آنها جانشينان منند و ائمه مسلمين بعد از من اول آنها على بن ابى طالب است پس از آن حسن بعد حسين بعد على بن الحسين بعد محمد بن على که معروف است در تورية بباقر و اى جابر تو ادراک ميکنى او را چون ملاقات نمودى او را سلام مرا باو برسان بعد از او صادق جعفر بن محمد است بعد موسى بن جعفر بعد على بن موسى بعد محمد بن على بعد على بن محمد بعد حسن بن على بعد همنام و هم کنيه من که حجت خدا است در زمين و بقية اللّه در بندگانش پسر حسن بن على که خداوند بدست او فتح مينمايد مشارق زمين و مغاربش را او کسى است که غيبت مينمايد از شيعيان و دوستان خود غيبتى که ثابت نميماند بر قول بامامت او مگر کسيکه امتحان نموده است خداوند قلب او را براى ايمان جابر ميگويد من عرض کردم يا رسول اللّه آيا از براى شيعيان او انتفاع است بوجود او در زمان غيبت
جلد 2 صفحه 73
او پيغمبر فرمود قسم بخداونديکه مرا به نبوّت مبعوث فرمود آنها استضائه مينمايند بنور او و منتفع ميشوند بولايت او مانند انتفاع آنها بآفتاب اگر چه در پس ابر باشد اى جابر اين از سرّ مکنون و علم محزون الهى است کتمان نما آنرا مگر از اهلش و اخبار به اين معنى در کتب متداوله معتبره از حدّ احصاء خارج است و در توحيد از امير المؤمنين (ع) روايت نموده که بشناسيد خدا را بخدائى و پيغمبر را به پيغمبرى و صاحبان امر را بمعروف و عدل و احسان و در علل از آنحضرت روايت نموده که حق طاعت نيست براى کسيکه معصيت کند خدا را و جز اين نيست که حق طاعت براى خدا است و پيغمبر او و صاحبان امر و همانا خدا امر فرمود بطاعت پيغمبر براى آنکه او معصوم و مطهّر است امر نميکند بمعصيت خدا و همانا امر فرمود بطاعت صاحبان امر براى آنکه آنها داراى عصمت و طهارتند و امر نميکنند بمعصيت خدا حقير عرض ميکنم بعد از ذکر اين روايات و استدلال ائمه اطهار بر مدلول آيه انصافا جاى شبهه و ترديد براى منصف در مفاد آيه و انطباق آن با ظاهر لفظ باقى نميماند لذا فائده بر نقل اقوال ديگر در تفسير اولو الامر و شبهات ننگ‌آور فخر رازى جز کلال و ملال مرتّب نيست پس اگر نزاع شد بين مأمورين در اين آيه در امرى از امور دين بايد رجوع کنند در حکم آن به کتاب خدا و سنت پيغمبر و احاديث معتبره ائمه اطهار که خداوند امر نموده است بطاعت آنها و پيغمبر (ص) وصيت فرموده است بمراجعه بآنها و محول فرمود است تفسير کتاب را به بيان آنها که حقا مراجعه بآنها مراجعه بخدا و پيغمبر است چنانچه قمّى ره از حضرت صادق (ع) روايت نموده است که خدا فرمود اگر نزاع کرديد در چيزى رجوع کنيد آن را بخدا و پيغمبر و صاحبان امر از خودتان و در کافى و عياشى از حضرت باقر (ع) روايت نموده است که اين آيه را بنحويکه مفيد اين معنى است قرائت فرمود و فرمود اين چنين نازل شده است و چگونه امر ميکند خداوند بطاعت اولياء امر و ترخيص ميکند منازعه با آنها را اين خطاب بمأمورين است که امر باطاعت شده‌اند حقير عرض ميکنم گويا حضرات تصور ميکردند که خطاب در اينجمله متوجه بصاحبان امر هم هست که اگر آنها با مأمورين در امرى اختلاف نمودند بايد به پيغمبر مراجعه نمايند لذا امام اشاره بردّ آنها فرموده که مخاطب ذيل و صدر آيه يکيست و آمر مأمور نميشود و خدا ترخيص در منازعه با حاکم خود نمى‌کند و مراد نزول فردوه الى اللّه و الرسول و اولى الامر منکم است در نهج البلاغه در ردّ بر خوارج که منکر تحکيم شده‌اند امير المؤمنين (ع) فرموده که ما مردم را حکم قرار
جلد 2 صفحه 74
نداديم همانا حکم قرار داديم قرآن را و چون قرآن کلام اللّه صامت است ترجمان لازم دارد و چون قوم دعوت نمودند ما را بحکومت قرآن نخواستيم ما از فريقى باشيم که از حکومت قرآن رو گردان شوند با آنکه خداوند فرموده پس اگر نزاع نموديد در امرى رجوع نمائيد آنرا بخدا و رسول و رجوع بخدا آنستکه حکم شود بکتاب او و رجوع به پيغمبر آنستکه رجوع شود بسنّت او و چون حکم بصدق شود در کتاب خدا ما احق مردم با مريم و اگر حکم شود بسنّت پيغمبر ما اولى باو هستيم و در عهدنامه آنحضرت بمالک اشتر است رجوع کن بخدا و پيغمبر هر مشکلى را که بتو رو آورد و هر امريرا که بر تو مشتبه شود خداوند فرموده است بقوميکه خواسته است ارشاد فرمايد آنها را اطاعت کنيد خدا و پيغمبر و صاحبان امر خودتان را پس اگر نزاع نموديد در چيزى رد نمائيد آنرا بخدا و پيغمبر پس رد کننده بخدا اخذ کننده بمحکم کتاب او است و رد کننده به پيغمبر اخذ کننده بسنّت جامعه غير مفّرقه است حقير عرض مى‌کنم رد کننده بصاحبان امر هم اخذ کننده به اخبار معتبره آنها است و اين از لوازم ايمان بخدا و روز جزا است و اين رد و رجوع بهترين رد و نيکوترين تاويل است از آنچه مخالفين حق اختيار نمودند از رجوع بابو حنيفه و شافعى و مالک و حنبل و غير آنها.