اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
ثُم‌َّ قَسَت قُلُوبُکُم مِن بَعدِ ذلِک‌َ فَهِي‌َ کَالحِجارَةِ أَو أَشَدُّ قَسوَةً وَ إِن‌َّ مِن‌َ الحِجارَةِ لَما يَتَفَجَّرُ مِنه‌ُ الأَنهارُ وَ إِن‌َّ مِنها لَما يَشَّقَّق‌ُ فَيَخرُج‌ُ مِنه‌ُ الماءُ وَ إِن‌َّ مِنها لَما يَهبِطُ مِن خَشيَةِ اللّه‌ِ وَ مَا اللّه‌ُ بِغافِل‌ٍ عَمّا تَعمَلُون‌َ (74)
(سپس دلهاي شما سخت شد بعد از همه اينکه آياتي که شما مشاهده نموديد پس آن دلها مانند سنگ يا سخت تر از سنگ گرديد زيرا از آن سنگها بهري بود که از آن آب بدر آيد و از آنها بعضي بود که شکافته شود و از آن چشمه‌ها جاري گردد و از آنها پاره بود که از ترس خدا فرو ريزد و خداوند از آنچه شما ميکنيد غافل نيست.
قساوت قلب کنايه از عدم تأثير آيات و معجزات باهرات و مواعظ و ادلّه و براهين عقلي در نفوس آنها است بواسطه عناد و عصبيت و توغل در ماديت و ساير امراض روحي که در آنان رسوخ نموده چنانچه در ذيل آيه شريفه:
جلد 2 - صفحه 61
فِي قُلُوبِهِم مَرَض‌ٌ بيان نموديم«1» و هر گاه در حالات يهود از زمان حضرت موسي «ع» تا اينکه زمان بررسي کنيد مي‌فهميد که هيچ طائفه بقدر اينها قساوت نداشته که حتي نسبت بزن و فرزند خود ترحم نمي‌نمايند و البته دلهاي اينان از سنگ خارا سخت‌تر است.
مِن بَعدِ ذلِک‌َ يعني از بعد آن همه آيات و معجزات که مشاهده نمودند أَو أَشَدُّ قَسوَةً او بمعني بل و براي اضراب است يعني بلکه از سنگ سخت‌ترند سپس بيان سخت‌تر بودن دلهاي آنان را از سنگ ميفرمايد به اينکه بعضي از سنگها هست که نهرها از آنها جاري ميشود و بعضي از آنها در اثر زلزله در کوه‌ها شکافته و چشمه‌هاي آب از آنها بيرون ميآيد و بعضي از آنها از ترس خدا فرو ميريزند و در جمله إِن‌َّ مِنها لَما يَهبِطُ مِن خَشيَةِ اللّه‌ِ مفسرين وجوهي در تأويل آن گفته‌اند و همه آنها مبتني بر اينکه اصل است که حجارة و سنگ مورد خوف و خشيت قرار نميگيرد لکن مقتضاي بسياري از آيات و اخبار متواتره بتواتر اجمالي اينکه است که جميع موجودات عالم علوي و سفلي و جمادات و نباتات و حيوانات در حدّ خود شعور و ادراک و معرفت بخدا و انبياء و اولياء دارند مانند آيه شريفه وَ إِن مِن شَي‌ءٍ إِلّا يُسَبِّح‌ُ بِحَمدِه‌ِ وَ لکِن لا تَفقَهُون‌َ تَسبِيحَهُم«2» و آيه شريفه:
وَ يُسَبِّح‌ُ الرَّعدُ بِحَمدِه‌ِ وَ المَلائِکَةُ مِن خِيفَتِه‌ِ«3» و آيه وَ النَّجم‌ُ وَ الشَّجَرُ يَسجُدان‌ِ«4» و غير اينها از آيات ديگر.
و اخبار عرض ولايت بر کوه‌ها و نهرها و آسمانها و حيوانات و اخبار تأثر آنها در شهادت حضرت سيد الشهداء عليه السّلام و اخبار آمدن حيوانات و عرض حاجت آنها نزد ائمه «ع» و قصه هدهد و قضيه مورچه در سوره نمل و شهادت سوسمار برسالت
1- مجلد اول ص 363
2- سوره اسراء آيه 46
3- سوره الرعد آيه 13
4- سوره الرحمن آيه 6
جلد 2 - صفحه 62
حضرت نبي اکرم صلّي اللّه عليه و آله و سلّم و تسبيح سنگ ريزه در دست مبارک آن حضرت و قضاياي بسيار ديگر که در کتاب مدينة المعاجز و غير آن در باب معجزات نبي اکرم صلّي اللّه عليه و آله و سلّم و ائمه «ع» نقل نموده‌اند.
مولوي گويد:
جمله ذرّات پيدا و نهان || با تو ميگويند روزان و شبان
ما سميعيم و بصيريم و هشيم || با شما نامحرمان ما خامشيم
نطق آب و نطق خاک و نطق گل || هست محسوس حواس اهل دل