تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ ما أَرْسَلْنا مِنْ رَسُولٍ إِلاَّ لِيُطاعَ بِإِذْنِ اللَّهِ وَ لَوْ أَنَّهُمْ إِذْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ جاؤُکَ فَاسْتَغْفَرُوا اللَّهَ وَ اسْتَغْفَرَ لَهُمُ الرَّسُولُ لَوَجَدُوا اللَّهَ تَوَّاباً رَحِيماً (64)
بعد از ذکر احوال منافقان، بيان حکمت بعثت انبياء را فرمايد:
وَ ما أَرْسَلْنا مِنْ رَسُولٍ: و نفرستاديم هيچ پيغمبرى را بر بندگان خود، إِلَّا لِيُطاعَ بِإِذْنِ اللَّهِ: مگر آنکه اطاعت او کنند به سبب اذن خدا در طاعت پيغمبر و امر او به آن. حق تعالى به اين آيه احتجاج فرموده بر آنکه هر کسى که راضى نباشد به حکم پيغمبر او، اگرچه اظهار اسلام کند، اما به حسب حقيقت، کافر و مستوجب قتل است. ملخص معنى آنکه: چون ارسال رسل براى اطاعت کردن اوامر ايشان است، پس کسى که اطاعت او نکند و به حکم او راضى نباشد، قبول رسالت نبى را ننموده است. هر که چنين باشد، کافر خواهد بود و مستوجب قتل. در مجمع فرمايد: اذن بر سه معنى آمده: اول- به معنى لطف، کقوله تعالى: وَ ما کانَ لِنَفْسٍ أَنْ تُؤْمِنَ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ. دوّم- به معنى امر، مثل اين آيه. سوم
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 490
- به معنى تخليه، کقوله: وَ ما هُمْ بِضارِّينَ بِهِ مِنْ أَحَدٍ إِلَّا بِإِذْنِ اللَّهِ.
بعد از آن بيان فرمايد چيزى را که صلاح ايشان است و معذلک تارک آنند: وَ لَوْ أَنَّهُمْ إِذْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ: و اگر اين منافقان آن هنگام که ظلم به نفوس خود کردند، به نفاق و انکار حکم تو. جاؤُکَ: بيامدندى به تو. يعنى رجوع کردندى به تو و از تحاکم طاغوت نادم شدندى، فَاسْتَغْفَرُوا اللَّهَ: پس حقيقتا طلب آمرزش و مغفرت نمودندى از خدا به توبه و اخلاص، وَ اسْتَغْفَرَ لَهُمُ الرَّسُولُ: و طلب آمرزش خواستى براى ايشان پيغمبر، يعنى شفاعت کردى آنها را، لَوَجَدُوا اللَّهَ تَوَّاباً رَحِيماً: هر آينه مى‌يافتندى و دانستندى خداى تعالى را قبول کننده توبه تائبان، مهربان بر آمرزش طلبان.
تنبيه: عدول از خطاب به غيبت در قول وَ اسْتَغْفَرَ لَهُمُ الرَّسُولُ، به جهت تفخيم است به شأن آن حضرت، و تنبيه بر آنکه از حق رسول است که قبول اعتذار تائب نمايد، اگرچه جرم او عظيم باشد و شفاعت کند، زيرا منصب رسول شفاعت است در کبائر ذنوب امت؛ و توبه منافق، ايمان به خدا و رسول و امتثال به امر اوست. و ايضا منافقين هم حق خدا را ضايع کردند به مخالفت، و هم قلب پيغمبر را مکدّر نمودند به اذيت، لذا بايد پيغمبر هم از آنها راضى شود.
شأن نزول: حسن بصرى گويد: اين آيه در باره دوازده نفر مرد منافق آمد که با يکديگر بر نفاق اتفاق کرده بودند. حق تعالى پيغمبر را از آن مخبر گردانيد.
پيغمبر مجمعى ترتيب داد و همه را حاضر گردانيد. فرمود: دوازده نفر از شما نفاق ورزيدند. اگر برخيزيد و استغفار کنيد، من براى شما شفاعت کنم. هر چند اين کلام را اعاده نمود، هيچکس برنخاست. پس حضرت هر يک از آنها را به نام و نسب مذکور ساخت و ايشان رسوا شدند. گفتند: يا رسول اللّه براى ما استغفار کن! حق تعالى اين آيه نازل فرمود. حضرت فرمود: اگر اول دفعه طلب غفران مى‌کرديد، آمرزش داشتيد. چون چنين نکرديد، اکنون شما را به نزد خدا و رسول راه نيست. پس امر کرد تا ايشان را بيرون نمودند و ديگر آنها را نزد خود راه نداد.
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 491
در خبر است که امير المؤمنين عليه السّلام فرمود: سه روز بعد از دفن رسول خدا، اعرابى بر سر قبر آن حضرت آمد و مى‌گريست و خاک بر سر مى‌ريخت و مى‌گفت: يا رسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله و سلّم آنچه فرمودى، شنيديم و ايمان آورديم. واجبات الهى را فرا نگرفتيم و حق تعالى در کتاب خود فرموده: وَ لَوْ أَنَّهُمْ إِذْ ظَلَمُوا أَنْفُسَهُمْ. يا رسول اللّه، بر خود ظلم کرده و آمده‌ام تا براى من استغفار کنى. آوازى از قبر آمد: قد غفرت لک: بيامرزيدند تو را اى گوينده اين کلمات. «1» تبصره: آيه شريفه دال است بر عصمت انبياء از اول عمر تا آخر، زيرا خدا مى‌فرمايد: پيغمبر بايد مطاع باشد. و مسلم است شخصى را که واسطه ميان خود و بندگان مقرر کند و احکام معاشيه و معاديه تمام نفوس را به سبب او، مبين، و او را بدين امر عظيم منصوب نمايد، البته عارى از هر عيب و نقصى بوده باشد و به هيچ وجه من الوجوه مرتکب گناهى نگردد، تا مصدر امر الهى و مخزن علوم ربانى واقع، و اطاعتش بر مکلفين واجب شود. و الا اعتماد و اعتبار به قول او نخواهد بود. و نيز آيه دال است بر آنکه اطاعت رسل، بر عموم بشر از مکلفين، واجب و تخلف از امر ايشان موجب سخط الهى است. و ايضا دلالت مى‌کند بر آنکه مرتکب کبيره، واجب است که استغفار کند، چه حق تعالى لَوَجَدُوا اللَّهَ تَوَّاباً رَحِيماً، را بر آن تعليق فرموده و نيز دال است بر آنکه مجرد استغفار، با اصرار معصيت، کافى نيست، زيرا تا ايشان توبه حقيقى، که آن، ندامت بر ماضى و عزم بر عدم اتيان آن در مستقبل است نکردند، رسول صلّى اللّه عليه و آله و سلّم براى ايشان استغفار ننمود.
بعد از آن بيان مى‌فرمايد که تحقق ايمان، منوط به التزام حکم پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم و رضاى به آنست.
«1» منهج الصادقين، جلد 3، صفحه 62.
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 492