تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
فَلا وَ رَبِّکَ لا يُؤْمِنُونَ حَتَّى يُحَکِّمُوکَ فِيما شَجَرَ بَيْنَهُمْ ثُمَّ لا يَجِدُوا فِي أَنْفُسِهِمْ حَرَجاً مِمَّا قَضَيْتَ وَ يُسَلِّمُوا تَسْلِيماً (65)
شأن نزول: زبير، و ثعلبة بن خاطب، يا خاطب بن ابى بلتعه به حکومت خدمت حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم آمدند، در باب نهرى که از آن ممر مزروعات خود را آب دادندى و زمين زبير بالاى ثعلبه بود. چون محاکمه ايشان به محکمه حضرت رسالت صلّى اللّه عليه و آله و سلّم رسيد، حضرت فرمود:
اى زبير زرع خود را آب ده. پس به همسايه خود واگذار. خصم او را خوش نيامد، گفت: اين حکم را براى آن کردى که زبير پسر عمه توست. حضرت به استماع اين سخن رنگ مبارکش تغيير کرد، فرمود: زبير آنچه حق توست، از آب اخذ کن و زروع خود را آب ده تا به ديوار رسد، چه اين حق توست. چون استيفاى حق خود نمودى، آب را رها کن (اين حکم شرع و در کتب فقه مذکور است). چون از نزد پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم برخاستند، در اثناى راه مقداد به ايشان رسيد، پرسيد يا ابا بلتعه چه شد؟ گفت: براى پسر عمه خود، حکم بر من نمود. اين حرف را تکرار مى‌کرد و روى در هم کشيد. يهودى اين قول را شنيد گفت: عجبا لهؤلاء قاتلهم اللّه: عجب از اين جماعت که مى‌گويند ما شهادت مى‌دهيم اين مرد رسول خداست، با وجود بر اين او را متهم دانند در حکمى که مى‌کند به خدا بنى اسرائيل از ما در عهد موسى گناهى کردند و نزد موسى رفتند براى توبه. موسى فرمود: توبه شما آنست که يکديگر را بکشيد. ايشان شمشير کشيده يکديگر را کشتند تا هفتاد هزار مرد از ايشان کشته شدند و پيغمبر خود را متهم نساختند، و بدين سبب خدا از ايشان راضى شد. ثابت بن قيس بن شماس گفت: و اللّه اگر پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 493
و سلّم فرمايد خود را بکش، هيچ توقف نکنم. عمار ياسر و ابن مسعود نيز چنين گفتند؛ آيه شريفه نازل شد:
فَلا وَ رَبِّکَ لا يُؤْمِنُونَ: پس البته قسم به حق پروردگار تو، که ايمان نخواهند آورد به حقيقت و خلوص نيت، حَتَّى يُحَکِّمُوکَ فِيما شَجَرَ بَيْنَهُمْ: تا وقتى که حکم سازند تو را در آنچه اختلاف افتد و مشاجره شود ميان ايشان، و تو حکم کنى. در مجمع فرمايد: «لا» براى رد کلام است فکانّه قيل: فليس الامر کما يزعمون، انّهم آمنوا و هم يخالفون لحکمک. يعنى گوئيا حق تعالى فرموده نيست حقيقت ايمان چنانچه گمان مى‌برند که با وجود مخالفت به حکم تو، ايمان دارند. بعد از آن استيناف قسم نموده که به خدا سوگند ايمان نيارند تا آنکه تو را در جميع قضايا و منازعات حکم سازند: ثُمَّ لا يَجِدُوا فِي أَنْفُسِهِمْ حَرَجاً مِمَّا قَضَيْتَ: پس نيابند در نفسهاى خود تنگى و گرانى و شکى از آنچه به آن حکم نموده‌اى، هر چند مخالف طبع ايشان باشد، يا از حکم تو تنگدل نشوند، يا شکى و ريبى از جهت آن ايشان را عارض نگردد. چه شاک در ضيق امر است، بلکه حقيقتا راضى باشند. وَ يُسَلِّمُوا تَسْلِيماً: و گردن نهند و منقاد شوند فرمان تو را، تسليمى به ظاهر و باطن، بدون اعتراض و مخالفت.
در «مجمع» از حضرت صادق عليه السّلام مروى است که: لو انّ قوما عبدوا اللّه و اقاموا الصّلوة و آتوا الزّکوة و صاموا رمضان و حجّوا البيت، ثمّ قالوا لشي‌ء ما صنعه رسول اللّه الّا صنع خلاف ما صنع او وجدوا من ذلک حرجا فى انفسهم لکانوا مشرکين. يعنى: اگر جمعى عبادت خدا کنند و نماز را به پا دارند و زکوات را بدهند و ماه رمضان روزه دارند و حج بيت اللّه نمايند، بعد از آن گويند فلان کار که پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم نمود، نکردن آن بهتر بود يا حرجى در نفس خود يابند از آنچه پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم نموده، هر آينه مشرک باشند. پس اين آيه تلاوت نمود که: فَلا وَ رَبِّکَ لا يُؤْمِنُونَ حَتَّى يُحَکِّمُوکَ (الخ). «1»
«1» منهج الصادقين، جلد 3، صفحه 63.
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 494