تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ لَوْ أَنَّا کَتَبْنا عَلَيْهِمْ أَنِ اقْتُلُوا أَنْفُسَکُمْ أَوِ اخْرُجُوا مِنْ دِيارِکُمْ ما فَعَلُوهُ إِلاَّ قَلِيلٌ مِنْهُمْ وَ لَوْ أَنَّهُمْ فَعَلُوا ما يُوعَظُونَ بِهِ لَکانَ خَيْراً لَهُمْ وَ أَشَدَّ تَثْبِيتاً (66)
وَ لَوْ أَنَّا کَتَبْنا عَلَيْهِمْ: و اگر هر آينه فرض گردانيم بر اينها که دعوى ايمان مى‌کنند، أَنِ اقْتُلُوا أَنْفُسَکُمْ: آنکه بکشيد نفوس خود را چنانچه بنى اسرائيل کردند يا متعرض جهاد شويد، أَوِ اخْرُجُوا مِنْ دِيارِکُمْ: يا امر مى‌کرديم بيرون رويد از شهرها و منازل خود چنانچه قوم موسى بيرون رفتند براى استنابه از عبادت عجل در صورت فرض اين دو حکم، ما فَعَلُوهُ إِلَّا قَلِيلٌ مِنْهُمْ: بجا نمى‌آوردند آن را، مگر عده کمى از ايشان که خالص الايمانند، مانند ثابت و عمار و ابن مسعود مروى است که چون خبر ثابت و عمار و ابن مسعود به سمع شريف حضرت رسالت صلّى اللّه عليه و آله و سلّم رسيد، فرمود: انّ من امّتى رجالا الايمان اثبت فى قلوبهم من الجبال الرّواسى: «1» از امت من مردانى هستند که ايمان در قلوب آنها از کوههاى راسيه ثابت‌تر و محکم‌تر است.
در انوار گفته: چون در آيه سابقه فرمود ايمانشان تمام نيست مگر که تسليم شوند چنانچه حق تسليم است، در اين آيه تنبيه فرمود بر قصور و وهن ايمان اکثر ايشان و ثبوت و خلوص در قليلى از آنها.
وَ لَوْ أَنَّهُمْ فَعَلُوا ما يُوعَظُونَ بِهِ: و اگر منافقان و سايرين بجا آوردندى آنچه ايشان پند داده مى‌شوند به آن، از متابعت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم و مطاوعت اوامر و نواهى او از روى طوع و رغبت و ميل، لَکانَ خَيْراً لَهُمْ: هر آينه بهتر بودى ايشان را در دنيا و آخرت، وَ أَشَدَّ تَثْبِيتاً: و سخت‌تر بودى از روى
«1» مدرک ياد شده، صفحه 64.
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 495
تصديق و ايمان و خلوص آنها، زيرا که آن موعوظ به اشد است براى تحصيل علوم و نفى شک. و گويند: مراد تثبيت ثواب اعمال ايشان است.
در مجمع فرمايد: مراد تثبيت بصيرت است در امر دين، و تسميه آن به تثبيت، به جهت آنست که بصيرت دين، ادعى است به ثبات بر آن، و اقوى در اعتقاد حق، و ادوم در ثبوت ايشان بر حق و صواب، و امنع از ضلال و ابعد از شبهات. کما قال سبحانه: وَ الَّذِينَ اهْتَدَوْا زادَهُمْ هُدىً. و يا معنى اينکه قبول موعظه موجب انتفاع است به حق و دوام آنچه متصل است به ثواب آخرت که انتفاع ابدى باشد، به خلاف انتفاع باطل که سريع الزوال و منتهى به عقوبت اخروى است. و هر که متعظ شود به موعظه الهى، استدعاى تثبيت ايمان از حق تعالى نمايد و گويد: اللّهمّ ثبّتنا على دينک. يا چنانچه وارد شده بگويد: يا اللّه يا رحمن يا رحيم يا مقلّب القلوب ثبّت قلبى على دينک.
در اصول کافى عن احمد بن مهران عن عبد العظيم الحسنىّ عن بکّار عن جابر عن ابى جعفر عليه السّلام قال: هکذا نزّلت هذه الاية و لو انّهم فعلوا ما يوعظون به فى علىّ عليه السّلام لکان خيرا لهم و اشدّ تثبيتا. «1» بنابراين مراد تأويل آيه شريفه خواهد بود.