تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ مَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَ الرَّسُولَ فَأُولئِکَ مَعَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ مِنَ النَّبِيِّينَ وَ الصِّدِّيقِينَ وَ الشُّهَداءِ وَ الصَّالِحِينَ وَ حَسُنَ أُولئِکَ رَفِيقاً (69)
شأن نزول: آورده‌اند روزى ثوبان رضوان اللّه عليه که محبّ حضرت رسالت صلّى اللّه عليه و آله و سلّم بود، به محضر آن سرور حاضر شد به حالت زار و ضعيف. حضرت فرمود: يا ثوبان رنگ تو چرا تغيير کرده و روى تو زرد شده؟
گفت: يا رسول اللّه ديدن جمال نورانى تو را من از عمر خود نشمارم. حال در فکر آنم که چون وقت اجل رسد و مفارقت ضرورى اتفاق افتد، چه چاره سازم.
و سخت‌تر محنتى آنکه اگر در آخرت اهل نيران باشم، تو را کى بينم و اگر به بهشت روم، به مقام رفيعه تو چگونه رسم؟ حق تعالى شکسته دلان فراق را به مژده وصال مسرور ساخته، اين آيه نازل فرمود:
وَ مَنْ يُطِعِ اللَّهَ وَ الرَّسُولَ: و هر که اطاعت کند خداى را در اوامر و نواهى، و رسول او را در احکام و حدود شرعى منقاد و مطيع شود، فَأُولئِکَ مَعَ الَّذِينَ أَنْعَمَ اللَّهُ عَلَيْهِمْ: پس آن گروه، مطيعين خدا و رسول باشند در روز قيامت، با آن کسانى که انعام فرموده است خداى تعالى ايشان را به فضل و رحمت و احسان خود، مِنَ النَّبِيِّينَ: از پيغمبران و رسل و اولوا العزم، وَ الصِّدِّيقِينَ: و با راستگويان که پيش از همه کس تصديق انبيا کرده‌اند، وَ الشُّهَداءِ: و کشتگان راه خدا. مراد شهداء «احدند». و نزد اکثر عام است و شامل جميع شهداء. وَ الصَّالِحِينَ: و ستودگان در اعمال و اقوال و افعال، و اقامه نمايندگان
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 498
به صلاح و تقوى، و اينها نيز بر طريق اطلاق واقعند.
تنبيه: در انوار فرمايد: حق تعالى مقربين درگاه خود را در آيه به چهار قسم منقسم گردانيده به حسب منازل ايشان در علم و عمل، و حثّ ساير مردمان را فرموده بر آنکه از ايشان متأخر نشوند: اول- انبيا که فائزند به کمال علم و عمل و متجاوز به حد کمال و متصاعد به درجه تکميل. دوم- صديقان که نفوس ايشان يک بار تصاعد مى‌نمايد به مراقى نظر در حجج و آيات، و يک بار به معارج تصفيه و رياضات تا منتهى مى‌شوند به اوج تصديق و مطلع مى‌شوند بر اشياء و اخبار مى‌نمايند از آن بر نهجى که در نفس الامر است. سيّم- شهدايند که حرص بر طاعت و جدّ در اظهار حق ايشان را منتهى ساخته به بذل مهج خود در اعلاى کلمه توحيد و اسلام. چهارم- صالحانند که صرف اعمار خود کرده‌اند در طاعت الهى، و صرف اموال خود نموده‌اند در مرضات سبحانى.
خلاصه آنکه مطيعين خدا و رسول در کتاب و سنت روز قيامت با اين چهار طبقه قرب مقام دارند.
وَ حَسُنَ أُولئِکَ رَفِيقاً: و چه نيکويند اين جماعت از روى هم‌نشينى. يا در حالتى که هم‌نشينان باشند، و مى‌تواند که رفيق بر معنى واحد باشد، يعنى هر يک از اينها نيکو رفيقى‌اند.
تنبيه: در تفسير اهل البيت صلوات اللّه عليهم از امام محمد باقر عليه السّلام مروى است که: مراد از پيغمبران، محمد مصطفى صلّى اللّه عليه و آله و سلّم است؛ و صديقان، على مرتضى عليه السّلام؛ و به شهيدان، حسن رضا و حسين شهيد کربلا عليه السّلام؛ و صالحان، اولاد حسين بن على از زين العابدين تا امام حسن عسکرى؛ و مراد به حسن اولئک رفيقا حضرت حجة صلوات اللّه عليهم اجمعين مى‌باشد. «1» العياشى ابو بصير از ابى عبد اللّه عليه السّلام روايت نموده که آن حضرت به
«1» مدرک ياد شده، صفحه 66.
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 499
من فرمود: يا ابا محمّد لقد ذکرکم اللّه فى کتابه. اى ابا محمد، بدرستى که حق تعالى شما را ياد فرموده در کتاب خود، پس اين آيه تلاوت نمود و فرمود: فرسول اللّه النّبيّون فى الاية و نحن الصّدّيقون و الشّهداء و انتم الصّالحون، فتسمّوا بالصّلاح کما سمّيکم اللّه تعالى. «1» يعنى مراد به نبيين، رسول خدا؛ و مائيم صديقون و شهداء، و شمائيد صالحان. پس به صلاح آراسته شويد و نام برآريد همچنانکه حق تعالى شما را به آن نام نهاده.
در خبر است که روزى أبو ذر غفارى رضوان اللّه عليه از پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم حديثى روايت مى‌کرد. جمعى آن را باور نداشته، تکذيب نمودند. أبو ذر دلتنگ شد. خدمت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم شکايت مکذبان را عرضه داشت. حضرت فرمود: ما اظلّت الخضراء و لا اقلّت الغبراء على اصدق لهجة من أبي ذر آسمان سايه نيفکند و زمين برنداشت کسى را که راستگوتر از أبي ذر باشد. چون اين کلام ميمنت انجام ادا فرمود، نظر مبارک به امير المؤمنين عليه السّلام افتاد، فرمود: الّا هذا الرّجل المقبل فانّه الصّدّيق الاکبر و الفاروق الاعظم: مگر اين مرد که رو به ما دارد، پس بدرستى و بتحقيق او صدّيق اکبر و فاروق اعظم مى‌باشد. «2»