اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
وَ ما لَکُم لا تُقاتِلُون‌َ فِي سَبِيل‌ِ اللّه‌ِ وَ المُستَضعَفِين‌َ مِن‌َ الرِّجال‌ِ وَ النِّساءِ وَ الوِلدان‌ِ الَّذِين‌َ يَقُولُون‌َ رَبَّنا أَخرِجنا مِن هذِه‌ِ القَريَةِ الظّالِم‌ِ أَهلُها وَ اجعَل لَنا مِن لَدُنک‌َ وَلِيًّا وَ اجعَل لَنا مِن لَدُنک‌َ نَصِيراً (75)
و چه باعث شده بر شما که مقاتله نميکنيد در راه خدا و نصرت دين او و در نجات مستضعفين از مردان و زنان و بچه‌ها که گرفتار ظلم کفار شده‌اند که دعاء و تضرع ميکنند که خدايا ما را نجات ده و از اينکه شهري که اهلش بما اذيت ميکنند خارج نما و يک ولي و صاحب اختياري که ما را از چنگال اينکه ظلم نجات دهد و يک ناصري که ما را ياري نمايد براي ما قرار ده.
ظاهرا مورد آيه مسلمين مکه است که قدرت بر مهاجرت نداشتند و در چنگال کفار قريش و مشرکين گرفتار بودند و بآنها اذيت وارد ميشد لذا خداوند
جلد 5 - صفحه 136
از مسلمين مهاجرين و انصار درخواست ميکند که شما که قدرت بر دفع شر کفار داريد از سر اينکه بيچاره‌ها که ضعيف هستند چرا اقدام نميکنيد ميفرمايد (و ما لکم) ما استفهاميه در مقام اينکه نبايد خود داري کنيد (لا تقاتلون) البته بايد مقاتله کنيد و جهاد نمائيد که دو فائده بزرگ دارد يکي نصرت دين اسلام و ياري رسول اکرم صلي اللّه عليه و آله و سلّم و ترويج دين که مفاد (في سبيل اللّه) است، و ديگري نجات و ياري اينکه بيچاره‌ها که مفاد (مستضعفين) است و اينکه کلمه ممکن است عطف باللّه باشد که مفادش في سبيل المستضعفين ميشود، و ممکن است عطف بسبيل اللّه باشد بتقدير مضاف اي في نصرتهم او في اعزازهم او في نجاتهم و امثال اينها.
و فرق بين ضعيف و مستضعف اينست که: ضعيف في حد نفسه ضعيف است، و مستضعف کسي را گويند که ديگران او را ضعيف کنند، و اينکه عطف از باب عطف خاص است بر عام زيرا نصرت اينها هم في سبيل اللّه است.
مِن‌َ الرِّجال‌ِ وَ النِّساءِ وَ الوِلدان‌ِ من، بيانيه است که بيان ميفرمايد که مستضعفين کيانند و آنها سه دسته هستند: رجال مردان بيچاره تهي دست فقير، و نساء زنهاي آنها، و ولدان اطفال آنها که معلوم ميشود کفار بزنها و بچه‌هاي مسلمين هم اذيت ميکردند که همه آنها در مقام استغاثه و تضرع و دعاء در خانه خدا بر آمدند.
الَّذِين‌َ يَقُولُون‌َ در پيشگاه احديت عرض کردند رَبَّنا أَخرِجنا مِن هذِه‌ِ القَريَةِ وسيله فراهم فرما که ما هم از مکه بتوانيم خارج شويم و هجرت بمدينه کنيم و تشرف بخدمت حضرت رسالت پيدا کنيم.
(الظّالِم‌ِ أَهلُها) سبب استغاثه و دعاء ظلم اهل مکه بود بآنها.
وَ اجعَل لَنا مِن لَدُنک‌َ وَلِيًّا يک بزرگ و صاحب اختيار که صاحب قدرت باشد بفرست که ما را از دست اينها نجات دهد.
جلد 5 - صفحه 137
وَ اجعَل لَنا مِن لَدُنک‌َ نَصِيراً مسلمين را مقرر فرما بيايند و بما کمک دهند و ما را ياري نمايند.
(تنبيه)
از اينکه آيه بنحوي استفاده ميشود که بر مسلمانان واجب است که اگر ديدند مسلماني گرفتار ظالمي شد بقدر قوه و قدرت خود بايد اقدام کنند و رفع شر آن را بنمايند بالاخص اگر مظلوم عالم باشد يا سيد باشد يا امام و لذا در اخبار در ذيل اينکه آيه ميفرمايند
نحن المستضعفين
بنا بر اينکه کساني که تقاعد کردند در نصرت امير المؤمنين و ساير ائمه طاهرين عليهم صلوات اللّه تا ظالمين بر آنها ستم کردند و هر کدام بچه بلاها گرفتار شدند از قتل و حبس و اسيري و نحو آنها تمام فرداي قيامت مسئول و معاقب خواهند بود مگر کساني که قدرت نداشتند.