تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
أَ لَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ قِيلَ لَهُمْ کُفُّوا أَيْدِيَکُمْ وَ أَقِيمُوا الصَّلاةَ وَ آتُوا الزَّکاةَ فَلَمَّا کُتِبَ عَلَيْهِمُ الْقِتالُ إِذا فَرِيقٌ مِنْهُمْ يَخْشَوْنَ النَّاسَ کَخَشْيَةِ اللَّهِ أَوْ أَشَدَّ خَشْيَةً وَ قالُوا رَبَّنا لِمَ کَتَبْتَ عَلَيْنَا الْقِتالَ لَوْ لا أَخَّرْتَنا إِلى أَجَلٍ قَرِيبٍ قُلْ مَتاعُ الدُّنْيا قَلِيلٌ وَ الْآخِرَةُ خَيْرٌ لِمَنِ اتَّقى وَ لا تُظْلَمُونَ فَتِيلاً (77)
شأن نزول: آورده‌اند که عبد اللّه بن عوف زهرى، و مقداد بن اسود کندى، و قدامة بن مطعون حجمى، و سعيد بن ابى وقاص و اتباع ايشان در مکه، قبل از مهاجرت اذيت بسيار از کفار مى‌يافتند. خدمت حضرت رسالت صلّى اللّه عليه و آله و سلّم به شکايت عرضه داشتند که يا رسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله و سلّم ما
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 507
را دستورى ده که با اهل شرک حرب کنيم، آزار و ايذاء آنها از حد گذشت.
فرمود: من مأمور نشده‌ام براى قتال، صبر کنيد تا وقت جهاد رسد. چون از مکه به مدينه مهاجرت کردند، حق تعالى همه مسلمانان را امر فرمود به حرب «بدر» بعضى از آنها که در مکه آرزوى قتال مى‌کردند، چون دانستند به جهاد مأمور شده‌اند، اظهار کراهت و ضعف در جبين ظاهر کردند، آيه شريفه نازل شد:
أَ لَمْ تَرَ إِلَى الَّذِينَ قِيلَ لَهُمْ کُفُّوا أَيْدِيَکُمْ: آيا نظر نکردى به سوى کسانى که گفته شد مر ايشان را، باز داريد دستهاى خود را از مقاتله کفار تا فرمان الهى در جهاد صادر گردد، وَ أَقِيمُوا الصَّلاةَ: و بپا داريد نماز را با شرايط و ارکان، وَ آتُوا الزَّکاةَ: و بدهيد زکات را به مستحقان، و در مراقبت اين دو امر، سعى و کوشش نمائيد. فَلَمَّا کُتِبَ عَلَيْهِمُ الْقِتالُ: پس آن هنگام که در مدينه واجب شد بر ايشان مقاتله و محاربه کردن با کفار، إِذا فَرِيقٌ مِنْهُمْ: آن وقت گروهى از ايشان که ضعيف الاسلام بودند، يَخْشَوْنَ النَّاسَ کَخَشْيَةِ اللَّهِ:
مى‌ترسيدند از جنگ مشرکان، چنان ترسيدنى که بايد ترسيد از خدا، أَوْ أَشَدَّ خَشْيَةً: بلکه ترسى سخت‌تر از آن، بر حسب فرض. از حسن روايت است که خشيت ايشان محمول بر ضعف بشريت بود، نه به جهت کراهت امر الهى، يعنى بالطبع از فوت و موت ترسيدند. وَ قالُوا: و گفتند از روى جبانت و تزلزل، يا بر وجه اقتضاى طبيعت، يا بر سبيل استفهام نه انکار، رَبَّنا لِمَ کَتَبْتَ عَلَيْنَا الْقِتالَ: اى پروردگار ما، براى چه چيز واجب گردانيدى بر ما مقاتله کفار را، لَوْ لا أَخَّرْتَنا إِلى أَجَلٍ قَرِيبٍ: چرا ما را باز نگذاشتى ايمن و فارغ تا به اجلى که نزديک است به همه کس، يعنى مرگ.
«کاشفى» در تفسير خود آورده که: اگر اين سؤال از منافقان صادر شده، عجب نيست. و اگر از مؤمنان وقوع يافته، از روى خوف و بد دلى گفته و بعد توبه کرده باشند. قولى آنست که جمعى از مؤمنان بعد از نزول آيه قتال، منافق شده، از جهاد تخلف ورزيدند. و اين سخن ايشان بوده؛ و اصحّ آن است که سؤال را محمول بر تمنّاى تخفيف تکليف دارند، نه بر وجه انکار. و محتمل
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 508
است اين کلام را بر زبان جارى نکرده‌اند، لکن چون در قلوب آنها بوده، حق تعالى از آن حکايت نموده باشد.
قُلْ مَتاعُ الدُّنْيا قَلِيلٌ: بگو اى پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم مر اين ترسندگان را که دل به دنيا بسته‌اند، آنچه بدان متمتع شويد از دنيا، اندک و سريع الزوال است در جنب نعم آخرت. وَ الْآخِرَةُ خَيْرٌ لِمَنِ اتَّقى: و دار آخرت و نعيم آن بهتر و فاضل‌تر است از دنيا و متاع آن براى کسى که پرهيز نمايد از شرک و يا تمام معاصى و منهيات الهى، وَ لا تُظْلَمُونَ فَتِيلًا: و ظلم نخواهد شد به شما، يعنى از ثواب جهاد شما کم نخواهند کرد، به مقدار رشته‌اى که بر دانه خرما است، يا به مقدار چرک ميان انگشتان. پس به وعده ثواب و استيفاى ثواب جهاد منتظر باشيد و از مرگ که به ضرورت وقوع خواهد يافت، مينديشيد که هيچ گردنى را از اين کمند رهائى ميسر نيست و در هيچ پناهى، از حدوث اين واقعه خلاصى متصور نه.