تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
أَيْنَما تَکُونُوا يُدْرِکْکُمُ الْمَوْتُ وَ لَوْ کُنْتُمْ فِي بُرُوجٍ مُشَيَّدَةٍ وَ إِنْ تُصِبْهُمْ حَسَنَةٌ يَقُولُوا هذِهِ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ وَ إِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ يَقُولُوا هذِهِ مِنْ عِنْدِکَ قُلْ کُلٌّ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ فَما لِهؤُلاءِ الْقَوْمِ لا يَکادُونَ يَفْقَهُونَ حَدِيثاً (78)
أَيْنَما تَکُونُوا يُدْرِکْکُمُ الْمَوْتُ: هر جا که باشيد، خواه در مکه يا مدينه يا غير آن، دريابد شما را مرگ، وَ لَوْ کُنْتُمْ فِي بُرُوجٍ مُشَيَّدَةٍ: و اگرچه باشيد در قلعه‌ها و حصارهاى محکم و بلند گردانيده شده به گچ و آجر، و يا قصرهاى مرتفع و استوار و آراسته، و يا در قصور واقعه در سما و يا در بروج دوازده‌گانه آن، على اختلاف الاقوال. حاصل سخن آن که به هر حال و به هر جا آدمى را از
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 509
مرگ چاره‌اى نباشد.
موعظه: اى برادران ايمانى، دنيا را بقائى نيست و اين عروس دو روزه را وفائى نى، چنانچه به اسلاف وفا نکرد، با من و تو وفا نخواهد نمود. صد قرن بيش است که ذو القرنين در زندان لحد محبوس، و داراى جهان دار، از دارائى خود در افسوس. رستم داستان بين، بسته زنجير قضا و قدر.
افراسياب را نگر، با خاک يکسان. کاسه سر کاوس نگر، از سنگ حوادث شکستند. کتف و بازوى ذو الاکتاف را به ريسمان اجل محکم بستند. بهرام گور گرفتار زندان گور. اندام قباد از قباى زندگانى عور. عباسيان از مصيبت زندگى لباس سياه در بر. آل سامان را خاک بى‌سامانى بر سر. محمود غزنوى را دود از دودمان بر آمده. طغرل سلجوقى را طغراى سلطنت سر آمده. ملک ملکشاه بر باد رفته. حنجر سنجر به خنجر اجل بريده. چنگيز خونريز به چنگ پلنگ اجل گرفتار. تيمور مغرور طعمه مار و مور شده. و چون چنين است، پس به درجه شهادت رسيدن در معرکه جهاد، بهتر از مردن در فراش است، چنانچه سيد الشهدا عليه السّلام فرمود:
و ان تکن الابدان للموت انشئت
فقتل امرء فى اللّه بالسّيف افضل «1»
گرچه حاليه جهاد اصغر نيست، لکن جهاد اکبر که مجاهده با نفس اماره مى‌باشد، عموم مسلمين بدان مکلفند.
چنانچه از حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم مروى است که پس از مراجعت از غزوه‌اى فرمود: قضيتم الجهاد الاصغر فعليکم بالجهاد الاکبر. فقيل يا رسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله و سلّم عرفنا جهاد الاصغر فما الجهاد الاکبر فقال هو الجهاد مع النّفس الامّارة. «2»
«1» منهج الصادقين، جلد 1، صفحه 72.
«2» فروع کافى، جلد 5، کتاب الجهاد، باب وجوه الجهاد، صفحه 12، حديث 3 (با تفاوت عبارت)
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 510
علامت جهاد با نفس اماره، قطع همت از ما سوى اللّه و قمع هيولائيت هوى و لذت و شهوات دنياست، و تجافى از دار غرور به سوى دار السرور. و در اين صورت شخص مؤمن را سزاوار است که کمر همت در معرکه جهاد با نفس، به رياضات و طاعات شرعيه مأثوره بربسته، مقتول سيف باطن گردد.
شأن نزول: در «انوار» گفته: چون حضرت از مکه به مدينه هجرت فرمود، ميوه‌ها در آن سال بر منوال سابقه نبود و نرخها رو بگرانى نهاد. جهودان آن حال را نسبت به مقدم آن حضرت دادند. چنانچه زمان موسى سيئه را تطير به او مى‌زدند. يا آنکه منافقان در روز احد تخلف نمودند و در حق شهدا گفتند: لو کانوا عندنا ما ماتوا و ما قتلوا. حق تعالى به جهت تکذيب قول ايشان آيه شريفه نازل فرمود:
وَ إِنْ تُصِبْهُمْ حَسَنَةٌ: و اگر برسد به اهل کتاب يا منافقان، نيکوئى مانند غنيمت بسيار و ارزانى بى‌شمار و فراوانى نعم و غلبه بر دشمن، چنانچه در حرب بوده، يَقُولُوا هذِهِ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ: مى‌گويند اين نيکوئى از جانب خداست. وَ إِنْ تُصِبْهُمْ سَيِّئَةٌ: و اگر برسد به ايشان، بدى مانند دست تنگى و قحط و غلا يا هزيمت، چنانچه روز احد واقع شد، يَقُولُوا هذِهِ مِنْ عِنْدِکَ:
مى‌گويند اين سختى و بدى از نزد تو است که «محمدى» و به سبب آمدن تو به اين صوب روى داده، يا بجهت تدبيرات تو که در باب حرب، صواب دانسته‌اى. اصح آنست که اين آيه شامل جميع منافقان و اهل کتاب است، يعنى همه ايشان مى‌گويند جميع نعم از خدا، و نقم از تو است.
قُلْ کُلٌّ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ: بگو اى پيغمبر، در جواب آنها که تمام مذکورات از موت و حيات و قبض و بسط و گرانى و ارزانى و غنيمت و هزيمت، از جانب خدا و به حکم اوست و هيچکس نمى‌تواند رد آن نمايد. و مرا که «محمدم»، در آن دخلى نيست و هيچ کدام از اين، تحت قدرت من نباشد. امتحان فرمايد ايشان را تا مستوجب ثواب گردند به سبب شکر در عطيه و صبر بر بليه. پس بر سبيل تقريع و انکار مى‌فرمايد: فَما لِهؤُلاءِ الْقَوْمِ: پس چيست و چه حالت
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 511
است مر اين گروه منافق و جحود را، لا يَکادُونَ يَفْقَهُونَ حَدِيثاً: نزديک نيستند که تفهم نمايند سخنى را که مشتمل است بر موعظه ايشان، يعنى قرآن را تفهم نکنند. چه اگر فهم آن مى‌کردند و تدبر و تعقل در معانى آن مى‌نمودند، مى‌دانستند که کليه حسنه و مصيبت، به امر الهى است. يا نيستند که دريابند سخنى را مانند بهائم که مى‌شنوند و نمى‌فهمند. يا نيستند فهيم، در حادثى از حوادث زمان تا به تفکر در آن بدانند که باسط و قابض، ذات اقدس الهى است نه غير او.
تنبيه: بدان که آيه شريفه: قُلْ کُلٌّ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ نسبت سيئه دادن به خدا، نظر به خلقت تقديرى است، نه تکوينى. چون امورات الهى بر دو قسم است:
بعضى تکوينى که در آن تغير و تبدلى اصلا نيست، مانند ذکوريت و انوثيت و اسوديت و ابيضيت و امثال آنها. و برخى خلقت تقديرى است، مانند کفر و شر و معصيت که جاعل و فاعل آن بنده مى‌باشد، به سوء اختيار خود. و اگر خداوند خلق کفر و شر فرمايد، موجب کفر کافر و شر شرور نگرديده، چنانچه آتش را براى نظام عالم و معاش بنى آدم خلق، و سوزندگى را هم در آن بالاصاله قرار داده، و انسان را مطلع ساخته به اينکه مبادا دستت را نزديک آن برى که مى‌سوزاند. تو اطاعت نمى‌کنى و به اختيار خود بى آنکه کسى تو را مجبور کند دست به آتش مى‌زنى، البته مى‌سوزاند. تو خود سبب سوزندگى شدى، نه خدا. همينطريق خداوند تعالى خلق کفر و شر را فرموده، زيرا «تعرف الاشياء بأضدادها» بايد کفر و شر باشد تا ايمان و خير مشخص گردد، و الّا چسان مؤمن را از کافر مميزى حاصل شدى؟ لذا خلق کفر و شر را فرمود و تو را به سبب رسول باطنى يعنى عقل و رسول ظاهرى يعنى پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم اعلام فرمود که احتراز و اجتناب از آن نمائى. تو فرمايشات و اوامر مبلغين الهى را اطاعت ننموده، به سوء اختيار، کفر را اتخاذ کرده، کافر مى‌شوى؛ به خدا مربوط نيست، و ذات اقدس الهى ايمان و خير را از بندگان خواسته، نه کفر را؛ به صريح آيه شريفه: وَ لا يَرْضى لِعِبادِهِ الْکُفْرَ. و همچنين شرورات و
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 512
معاصى را بنده موجب گردد، چنانچه مى‌فرمايد: