تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
ما أَصابَکَ مِنْ حَسَنَةٍ فَمِنَ اللَّهِ وَ ما أَصابَکَ مِنْ سَيِّئَةٍ فَمِنْ نَفْسِکَ وَ أَرْسَلْناکَ لِلنَّاسِ رَسُولاً وَ کَفى بِاللَّهِ شَهِيداً (79)
ما أَصابَکَ مِنْ حَسَنَةٍ فَمِنَ اللَّهِ: آنچه به تو مى‌رسد اى آدمى، از نيکوئى مانند غنائم و فتح و ظفر و خصب و فراخى نعمت و نزول رحمت، پس از فضل الهى است. و هر چه انسان مى‌کند از اقسام طاعات، مقابل نعمت وجود او نيست؛ پس چگونه مقتضى غير آن باشد. و لهذا قال صلّى اللّه عليه و آله و سلّم:
ما احد يدخل الجنّة الّا برحمة اللّه. عرض کردند: يا رسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله و سلّم دخول شما به بهشت نيز به رحمت خدا منوط است؟ فرمود: بلى داخل شدن من هم به رحمت خدا باشد. «1» وَ ما أَصابَکَ مِنْ سَيِّئَةٍ فَمِنْ نَفْسِکَ: و آنچه مى‌رسد به تو از هزيمت و قتل و قحطى و تنگى و بدى، پس از نفس تو است؛ زيرا نفس تو سبب آن شده، چه معاصى مستجلب آنست، کما قال: ما أَصابَکُمْ مِنْ مُصِيبَةٍ فَبِما کَسَبَتْ أَيْدِيکُمْ، و اين منافات ندارد به کريمه قُلْ کُلٌّ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ، زيرا هر نعمت و نقمت از جانب الهى است بر سبيل ايصال؛ الّا آنکه حسنه، احسان و امتحان است؛ و سيئه، مجازات و انتقام. لکن بلاء نسبت به انبياء و اولياء، علو درجه است؛ چنانچه در «جامع الاخبار» مروى است که قال النّبىّ صلّى اللّه عليه و آله و سلّم: انّ البلاء للظّالم ادب و للمؤمن امتحان و للانبياء درجة و للأولياء کرامة «2»
«1» منهج الصادقين، جلد 1، صفحه 73.
«2» بحار الانوار، جلد 67، صفحه 235، حديث 54.
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 513
فرمود پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم: بدرستى که بلاء براى ظالم ادب است؛ و براى مؤمن، امتحان؛ و براى انبياء، علو درجه؛ و براى اولياء، مزيد کرامت.
قول ديگر آنکه «ما أَصابَکَ» مقول قول منافقان است که از غايت بى‌فهمى مى‌گفتند به آن حضرت که: آنچه به تو مى‌رسد از فتح و نصرت، از جانب خدا؛ و آنچه به تو مى‌رسد از هزيمت و قتل اصحاب، از نفس تو است، و سوء تدبير تو. لکن قول اول اصح است.
پس معنى آنکه: هر نيکى که بتو مى‌رسد اى آدمى، از خدا؛ و هر چه به تو مى‌رسد از بدى، به شئامت نفس تو است در ارتکاب معاصى. و از اين جهت است که در روز بدر مظفر شدند به توفيق الهى، و در روز احد به سبب عدم ثبات بر جهاد و فرار از آن و مخالفت امر پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم مغلوب شدند. چه اگر ثبات ورزيدندى و شعب را رها نکردى، آن مصيبت به ايشان نمى‌رسيد.
ابو العاليه گويد: مراد به حسنه و سيئه، طاعت و معصيت است، يعنى طاعت به توفيق و اقتدار و تمکين و الطاف الهى است. و معصيت، به فعل بد بنده است بدون اعانت و اراده او سبحانه.
ابو القاسم بلخى گفته: مراد به سيئه، عقوبت است بر سبيل جزا و معصيت، و بر سبيل توسع به اين اسم مسمى شده؛ لقوله تعالى: جَزاءُ سَيِّئَةٍ سَيِّئَةٌ مِثْلُها.
تفسير اثنا عشرى ج2 513
هر مصيبت که به بنده مى‌رسد، کفاره گناهان و عقوبت کبائر است. و نيز از پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم مروى است که: ما من خدش بعود و لا اختلاج عرق و لا عثرة قدم الّا بذنب و ما يعفو اللّه عنه اکثر. «1» پس به ازاء هر مصيبتى، محو گناهى يا رفع درجه‌اى است؛ و خير نيست در کسى که به بلائى گرفتار نشود.
مردى خدمت رسول اکرم صلّى اللّه عليه و آله و سلّم عرض کرد: مال من زايل شده و بيمارى به من رو آورده. فرمود: هيچ خير نيست در بنده که مال او نرود و
«1» منهج الصادقين، جلد 1، صفحه 74.
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 514
جسم او بيمار نگردد. بدرستى که خدا چون بنده‌اى را دوست دارد، او را مبتلا مى‌سازد.
و نيز فرمود: گاه هست خدا بنده را مى‌خواهد به درجه‌اى رساند که به عمل هرگز به آن نمى‌رسد تا جسم او مبتلا به بلائى نشود، پس خدا او را مبتلا مى‌نمايد تا بدان مرتبه رسد.
بعد از آن مى‌فرمايد: وَ أَرْسَلْناکَ لِلنَّاسِ رَسُولًا: و فرستاديم تو را اى محمد، براى همه آدميان پيغمبرى که تبليغ احکام کنى و ايشان را به طاعت ترغيب نمائى تا به جهت آن، مستوجب حسنه و افضال گردند؛ و تحذير ايشان کنى از معصيت، تا به مصيبت گرفتار نشوند. وَ کَفى بِاللَّهِ شَهِيداً: و کافى است به خدا که شاهد و گواه مى‌باشد به رسالت تو به نصب معجزات. و گويند معنى آنست که: خدا شاهد است بر بندگان خود به آنچه مى‌کنند از خير و شر، و بنابراين آيه متضمن ترغيب عباد است در خير و تحذير از شر.
تنبيه: آيه شريفه دليل است بر بطلان قول يهود که گفتند اين همان پيغمبر معهود موصوفه در تورات است، لکن پيغمبر بر عرب مى‌باشد، نه بر بنى اسرائيل.
حال خدا مى‌فرمايد: وَ أَرْسَلْناکَ لِلنَّاسِ رَسُولًا. ما تو را براى عموم مردم و ناس پيغمبر قرار داديم.
و دليل بر ختميت آن حضرت: نفس قانون و احکامى است که از براى مردم آورده و بين آنها نشر داده و تمام امور ممکن الوقوع در عالم، حتى ارش خدشه و ديه خراش را معين فرمود. و فرقى بين عالم و جاهل و عالى و دانى و بعيد و قريب و وضيع و شريف نگذاشته. احکام اختياريه و اضطراريه مبين نموده که در هر حالت، انسان را راه وصول به سعادت باشد، به حيثيتى که تمام اهل عالم، اذعان و تصديق دارند اگر به احکام و اخلاق سياسى و عبادى و آداب تعبدى و تمدنى کتاب اين پيغمبر محترم عمل شود، نظام کل، على احسن وجه و امتن انتظام از حال الى يوم القيامة منظم خواهد گرديد. و با وجود چنين قانون جامع وافى و کافى، ما محتاج به قانون ديگر نيستيم. پس بعث رسول و پيغمبر
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 515
که از براى آوردن قانون است، لازم نيست. و همين کسى که آمده و صاحب اين قانونست، يعنى وجود مقدس حضرت محمد بن عبد اللّه صلّى اللّه عليه و آله و سلّم، خاتم پيغمبران خواهد بود؛ زيرا معلوم شد خاتميت، ملازم است با اينکه قانون او کافى و ابدى باشد. و جامع و کافى بودن، ملازم با انقطاع نبوت و خاتميت آورنده اين قانون است. بنابراين محقق گرديد نبوت خاصه ختمى مرتبت صلّى اللّه عليه و آله و سلّم.