تفسیر روان جاوید (ثقفى تهرانى)
أَ فَلا يَتَدَبَّرُونَ الْقُرْآنَ وَ لَوْ کانَ مِنْ عِنْدِ غَيْرِ اللَّهِ لَوَجَدُوا فِيهِ اخْتِلافاً کَثِيراً (82)
ترجمه
آيا پس تأمل نمى‌کنند در قرآن و اگر بود از نزد غير خدا هر آينه يافته بودند در آن اختلاف بسيارى..
تفسير
يکى از امور مهمه لازمه تدبّر و تأمل و تفکر در الفاظ و معانى قرآن است که هر کس از روى انصاف در اين وادى قدم نهد يقين حاصل مينمايد که آن کلام خداوند و خارج از قدرت بشر است و حق مطلب آنستکه اين قبيل امور قابل توصيف و بيان نيست و بايد بذوق الهى ادراک شود نميتوان گفت از حيث فصاحت و بلاغت است يا از حيث اسلوب و نهج يا از جهت اشتمال بر مصالح و حکم فوق ادراک بشر يا از جهت اخبار از غيب يا از جهت لحن وعظ و ارشاد اگر چه از تمام اين جهات است ولى از هيچ يک از اين جهات نيست بلکه از جهت آنستکه از ابتداء تا انتهاء با آنکه فصيح و بليغ است تمام در اعلى درجه فصاحت و بلاغت است و با آنکه داراى اسلوب و نهج مخصوصى است که نه نثر معمولى است و نه نظم و نه خطبه است و نه مقامه همه بيک منوال است و اين اسلوب و نهج خاص با آنکه خارج از انواع متعارفه کلام فصيح است هيچ از دست داده نشده و اختلافى در آن روى نداده است و با آنکه مشتمل بر معانى و علوم دقيقه و حکم و مصالح عامه است که ادراک بشر از نيل بعشرى از اعشار آن عاجز است و هر قدر بشر در علم و صنعت کامل شود اعتراف آن بعجز از فهم اسرار و معانى و رموز و اشارات قرآنيه بيشتر ميشود اين خصوصيّت در هيچ موضع تخلف پيدا نکرده و اين طريقت هميشه مطابق با حقيقت و حقيقت موافق با اين طريقت است و اخبار غيبيه آن بشهود رسيده بلکه غيب بآن مشهود شده است و هيچ جا تخلف ننموده و از همه بالاتر آن لحن جان گداز است که براى وعظ و ارشاد برگ و ساز شده و ابدا تغييرى پيدا نکرده که اگر قصّه است در عين حال موعظه است و اگر حکمت است در حقيقت ارشاد است و اگر مصلحت عامه است نصيحت تامه است و اگر اخبار از غيب است پند بلا ريب است و ابدا اختلافى در آن روى نداده و البته چنين کتابى با اين تفصيل اتيانش از بشر محال عادى است و تصور نشود که اختلاف از حيث عموم و خصوص و اجمال و تبيين و اطلاق و تقييد و ناسخ و منسوخ و محکم و متشابه منافى با اين معنى است زيرا که اين اختلافات بدوى است و بعد از تدبر رفع ميشود و وجه جمع عرفى بدست ميآيد و شايد بهمين سبب
جلد 2 صفحه 91
امر بتدبّر شده است تا معلوم شود که اختلافى نيست و ايتلاف ظاهر است و کلام بشر عادة از بسيارى از اين اختلافات مأمون نيست لذا ميبينيم هر قدر گوينده فصيح و بليغ باشد گاهى کلامش خارج از حد بلاغت ميشود و هر قدر عالم و حکيم باشد گاهى در منطقش خلل روى ميدهد و هر قدر داراى حدس و فراست باشد گاهى خطا ميکند و هر قدر لحنش جانسوز و جانگداز باشد گاهى تغيير ميکند و در مطالبش تعارض و تناقض و تنافى پيدا ميشود و در سى جزو قرآن ابدا اختلافى از هيچ يک از اين وجوه پيدا نشده و اين دليل است بر آنکه از نزد خدا است.