تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ إِذا حُيِّيتُمْ بِتَحِيَّةٍ فَحَيُّوا بِأَحْسَنَ مِنْها أَوْ رُدُّوها إِنَّ اللَّهَ کانَ عَلى کُلِّ شَيْ‌ءٍ حَسِيباً (86)
چون حق تعالى امر نمود به قتال مشرکان، در عقب آن به تحيّه و سلام که متضمن مسالمه که ضد محاربه است امر مى‌فرمايد:
وَ إِذا حُيِّيتُمْ بِتَحِيَّةٍ: و چون تحيت داده شويد به تحيتى و سلامى، فَحَيُّوا بِأَحْسَنَ مِنْها: پس تحيت گوئيد تحيت گوينده را به نيکوتر از آن تحيت. مثلا اگر او گويد «السلام عليکم»، شما در جواب گوئيد «عليک السلام و رحمة اللّه». و اگر سلام با رحمت جمع کند، شما در جواب «و برکاته» را زياد نمائيد. چنانکه مروى است مردى به پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم گفت:
«1» نور الثقلين، جلد 1، صفحه 525، حديث 440.
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 527
«السلام عليک»، در جواب فرمود: «عليک السلام و رحمة اللّه». ديگرى گفت: «السلام عليک و رحمة اللّه»، جواب فرمود: «السلام عليک و رحمة اللّه و برکاته». ديگرى گفت: «السلام عليکم و رحمة اللّه و برکاته»، حضرت فرمود: «عليک السلام». آن مرد گفت: چرا نقص سلام من نمودى و به مضمون آيه فَحَيُّوا بِأَحْسَنَ مِنْها عمل نفرمودى؟ فرمود: انّک لم تترک لى فضلا فرددت مثله تو نگذاشتى براى من فضلى، پس رد آن نمودم به مثل آن، کما قال عز و جل: أَوْ رُدُّوها: يا همان تحيه را باز گردانيد. در جواب «السلام عليک»، بگوئيد: «عليک السلام»، يعنى اين مقدار فرض است و آنچه اول گفته شد، سبب فضل و شرايط سلام. و بعضى بر آنند که اگر مسلّم مسلمان باشد، جوابش به احسن بايد گفت؛ و اگر غير مسلمان بود، بر او رد بايد کرد به لفظ «عليک». إِنَّ اللَّهَ کانَ عَلى کُلِّ شَيْ‌ءٍ حَسِيباً: بدرستى که خداى تعالى هست بر همه چيزى حساب کننده، يا حفيظ است هر چيزى را. پس شما را بر تحيت و جواب آن، حساب خواهد کرد.
تنبيه: قبل از اسلام هر جماعتى، تحيت مخصوصى داشتند، مثلا: تحيت ملوک انعم صباحا و انعم مساء بود، و تحيت نصارى دست به دهان خود مى‌گذاشتند، و تحيّت يهود اشاره به انگشت، و تحيّت محبوس تعظيم، و تحيت عجم زى هزار سال، و تحيت عرب حيّاک اللّه (زنده دارد تو را خدا) بود، لکن تحيت شريعت نبوى، سلام شد، و اين اتمّ و اکمل ثنا مى‌باشد؛ زيرا اولا تقابل دو مسلم در ابتداى کلام به نام نامى حضرت ذو الجلال، به علاوه گفتن «السلام عليک»، کاشف است از اينکه تمام سلامتى مالى و جانى و عرضى و روحى و جسدى براى تو دائم و ثابت باشد از جانب ملک القدّوس السّلام، زيرا «مسلّم» به قول «السلام عليکم» مخاطب را دعا کرده به سلامتى از هر مکروهى، و موت از اشد مکاره است. پس در تحيت دعا داخل باشد. و ايضا بايد دانست که مراد به «حييتم»، همين «سلام عليکم» نيست، بلکه آن شامل هر تحيتى و برّى و احسانى باشد. و مؤيد اينست روايت مأثوره على بن ابراهيم در تفسير خود از
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 528
صادقين عليهم السلام که: انّ المراد بالتّحيّة فى الاية السّلام و غيره من البرّ. «1» فضيلت سلام: اخبار کثيره در فضيلت سلام وارد شده:
1- در «کافى» عن الصّادق عليه السّلام قال: قال رسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله و سلّم: السّلام تطوّع و الرّدّ فريضة. «2» 2- من التّواضع ان تسلّم على من لقيت. «3» 3- قال عليه السّلام: البخيل من يبخل بالسّلام. «4» 4- عن النّبىّ صلّى اللّه عليه و آله و سلّم: اولى النّاس باللّه و برسوله من بدء بالسّلام. «5» 5- عن الباقر عليه السّلام: انّ اللّه عزّ و جلّ يحبّ افشاء السّلام. «6» فيض افشاء را تفسير نموده که سلام کند هر که را ملاقات کند، هر کس باشد.
6- «منهج» قال صلّى اللّه عليه و آله و سلّم: السّلام تحيّة لملّتنا و امان لذمّتنا. «7» 7- «کافى» ابى امامه از مالک بن تيهان قال قال رسول اللّه صلّى اللّه عليه و آله و سلّم: من قال السّلام عليکم کتب له عشر حسنات و من قال السّلام عليکم و رحمة اللّه کتب له عشرون حسنة و من قال السّلام عليکم و رحمة اللّه و برکاته کتب له ثلثون حسنة. «8» در تفسير شيخ ابو الفتوح رحمه اللّه: چون مسلمانى بر پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم «سلام عليک» گفتى، جواب فرمودى: «السلام عليکم و رحمة اللّه و
«1» نور الثقلين، جلد 1، صفحه 524، حديث 441.
«2» اصول کافى، جلد 2، کتاب العشرة، باب التسليم، صفحه 644، حديث اوّل.
«3» همان مدرک، صفحه 646، حديث 12.
«4» همان مدرک، صفحه 645، حديث 6.
«5» همان مدرک، صفحه 644، حديث 3.
«6» همان مدرک، صفحه 645، حديث 5.
«7» منهج الصادقين، جلد 3، صفحه 82.
«8» اصول کافى، کتاب العشرة، باب التسليم، حديث 9 [روايت مذکور از امام صادق عليه السّلام نقل شده است.]
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 529
برکاته».
و از آن حضرت مروى است که چون مؤمن برادر خود را «سلام عليک» گويد، او و جواب دهنده را ده حسنه نويسند.
ايضا مروى است که ميان سلام کننده و جواب دهنده صد حسنه است، نود و نه حسنه براى سلام کننده، و يکى براى جواب دهنده، «1» زيرا اختيار اين خير، ابتدا از او شده است.
زايرى نزد عبد اللّه جعفر آمد، وى را صله و عطاى نيکو داد. زاير را دست مکافات کوتاه، در فکر بود پاداش او را. تا روزى عبد اللّه جعفر در بازار مى‌گذشت. زائر رو از او بگردانيد. عبد اللّه متعجب شده، پيش رفت و سلام نمود. فورا جواب داد. عبد اللّه جهت اعراض را پرسيد، گفت: براى آن بود که تو سلام کنى و من جواب دهم تا تو را ثواب بسيار و مرا اندک باشد، چه مرا قوه پاداش صله تو نبود الّا به اين نوع.
ايضا از حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم مروى است که افشوا السّلام تسلموا: «2» سلام را افشا کنيد تا سلامتى يابيد.
در «حليه» فرمود: سه کسند که به صيغه جمع به ايشان سخن بايد گفت، هر چند تنها باشند: اول- کسى که عطسه کند، مى‌گوئى يرحمکم اللّه. دوّم- کسى که سلام کند، مى‌گوئى: السلام عليکم. سوم- کسى که دعا کند، مى‌گوئى عافيکم اللّه؛ هر چند يکى باشد، زيرا با اينها ملائکه مى‌باشند و در قصد، مؤمنان غائب را داخل مى‌توان نمود.
در «خصال» صدوق رحمه اللّه از حضرت صادق عليه السّلام از پدر بزرگوارش مروى است که فرمود: سلام نکنيد بر يهود و نه بر نصارى و نه بر مجوس، و نه بر بت پرستان، و نه بر کسى که بر مائده و سفره شراب است، و نه
«1» منهج الصادقين، جلد 3، صفحه 81.
«2» منهج الصادقين، جلد 3، صفحه 82.
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 530
بر صاحب شطرنج و نرد، نه بر مخنّث (کسى که ابنه دارد)، و نه بر شاعرى که قذف محصنات نمايد، و نه بر مصلّى، چه اشتغال به صلاة مانع رد باشد، زيرا سلام، تطوع و ردش واجب است، و نه بر رباخوار، و نه بر کسى که مشغول غايط، و نه بر کسى که در حمام باشد، و نه بر فاسقى که علنا فسق نمايد. «1»