تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ إِذا قِيلَ لَهُمْ آمِنُوا کَما آمَنَ النَّاسُ قالُوا أَ نُؤْمِنُ کَما آمَنَ السُّفَهاءُ أَلا إِنَّهُمْ هُمُ السُّفَهاءُ وَ لکِنْ لا يَعْلَمُونَ «13»
وَ إِذا قِيلَ لَهُمْ آمِنُوا: وقتى گفته شود مر منافقان را که ايمان آوريد و تصديق کنيد پيغمبر را به اعتقاد قلبى، کَما آمَنَ النَّاسُ: همچنانکه ايمان آورده‌اند مؤمنين به اخلاص و حسن عقيده، و از شوائب نفاق محترز گرديده؛ قالُوا أَ نُؤْمِنُ: گويند منافقين در جواب آيا ايمان آوريم، کَما آمَنَ السُّفَهاءُ: چنانچه ايمان آورده‌اند بى‌خردان و کم عقلان؟! (استفهام، انکارى است، يعنى هرگز ايمان نياوريم، چنانکه سفهاء ايمان آورده‌اند.) حق تعالى تکذيب و رد قول آنها فرمود به اينکه: أَلا إِنَّهُمْ هُمُ السُّفَهاءُ: آگاه باشيد و بدانيد اى مؤمنان مصدّق! به درستى که منافقان ايشانند بى‌خردان و کم عقلان، نه مؤمنان؛ زيرا سفيه کسى است که به واسطه کمى معرفت و نقصان عقل و خفت رأى، جلب مضرّات و دفع منافع نمايد؛ و چون منافقان، عصيان را طاعت و کفر را موجب تقرب به خدا دانسته و اين عين خسران و سبکى عقل است، پس حقيقة سفيه و جاهل آنها هستند. وَ لکِنْ لا يَعْلَمُونَ: و لکن نمى‌دانند که جاهلند. اين فرمايش مبالغه است در جهل آنها، زيرا جهل بر دو قسم است: قسم اول- آنکه جاهل باشد، لکن معترف و متوقف است بر جهل خود. در اين صورت ممکن است بعض آيات و مواعظ او را نفع بخشد و بالاخره مهتدى شود.
قسمت دوم- جهل مرکب است، يعنى شخصى جاهل عالم به جهل خود
تفسير اثنا عشرى، ج1، ص: 72
نباشد و ارشاد و هدايت و بيانات حقه علميه را رد نموده ابدا تدبر و تفهمى نيابد، و مادام العمر به سفاحت و نادانى باقى ماند، و اين اعظم و اقبح از مرتبه اول است.
آن کس که نداند و نداند که نداند
در جهل مرکّب أبد الدّهر بماند
در کتاب کافى در فرمايش حضرت موسى الکاظم عليه السلام به هشام فرمايد: يا هشام من سلّط ثلاثا على ثلاث فکانّما اعان على هدم عقله، من اظلم نور تفکرّه بطول امله و محى طرائف حکمته بفضول کلامه و اطفأ نور عبرته بشهوات نفسه فکانّما اعان على هدم عقله و من هدم عقله افسد عليه دينه و دنياه «1». يعنى: اى هشام! هرکه مسلط سازد سه چيز را بر سه چيز، پس کمک نموده بر خرابى عقلش: هرکه تاريک کند نور فکر خود را به درازى آرزو، و محو نمايد لطايف حکمت خود را به زيادى کلام، و خاموش سازد نور عبرت خود را به شهوات نفس خود؛ پس به درستى که کمک نموده بر ويرانى عقل خود، و هرکه منهدم شود عقل او فاسد نموده دين و دنياى خود را.
علماء اخلاق فرموده‌اند: عقل فيوضات عاليه مى‌بخشد، و انسان را وادار کند به امورى که نفع ابدى دارد، و منع نمايد از چيزهائى که نفع فعلى و لکن ضرر دائمى را موجب شود؛ به شرطى که مغلوب هواى نفس و شهوات نشده باشد.