تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
فَما لَکُمْ فِي الْمُنافِقِينَ فِئَتَيْنِ وَ اللَّهُ أَرْکَسَهُمْ بِما کَسَبُوا أَ تُرِيدُونَ أَنْ تَهْدُوا مَنْ أَضَلَّ اللَّهُ وَ مَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ فَلَنْ تَجِدَ لَهُ سَبِيلاً (88)
«1» فروع کافى، جلد 3، کتاب الجنائز، صفحه 251، حديث هفتم.
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 532
شأن نزول: آورده‌اند که قومى مسلمان از مکه هجرت کردند. در اثناى راه پشيمان گشته، بازگشتند و اظهار کفر نمودند. بعد مسافرت به يمامه کردند و به پيغام از اسلام خود خبر به مدينه رسانيدند. مسلمانان را در باب آنها اختلاف افتاد. بعضى به ايمان ايشان قائل بودند، و برخى به نفاق آنها حکم کردند. آيه آمد:
فَما لَکُمْ فِي الْمُنافِقِينَ فِئَتَيْنِ: پس چيست شما را در شأن منافقان که متفرق شديد به دو فرقه. قول ديگر آنکه: بعضى مهاجران، ناخوشى هواى مدينه را بهانه ساخته، از حضرت رسالت صلّى اللّه عليه و آله و سلّم اجازه اقامت به باديه را نموده، از مدينه بيرون رفتند و ملحق به مشرکان مکه شدند. صحابه را در اسلام آنها ترديدى پديد آمد. اين آيه نازل شد که شما چرا دو فرقه شديد و بر کفر ايشان اتفاق نمى‌کنيد؟ اين قول از ابى جعفر عليه السّلام مروى است. «1» قول سوم- آنکه آيه در شأن متخلفان روز «احد» بود، که گفتند: لو نعلم قتالا لا اتّبعناکم: و اصحاب در ايشان اختلاف کردند. بعضى گفتند آنها را مى‌کشيم، و برخى از قتل آنها امتناع مى‌کردند. حق تعالى فرمود: چيست شما را که بر کفر آنها اتفاق نمى‌کنيد و آنها را نمى‌کشيد.
وَ اللَّهُ أَرْکَسَهُمْ: و حال آنکه خداى تعالى باز گردانيده و رد نموده است ايشان را مقلوبا به حکم کفره که آن قتل و سبى باشد، بِما کَسَبُوا: به سبب آنچه کسب نمودند، که آن اعراض ايشان است از مؤمنان و لاحق شدن به کافران. حاصل آنکه به سبب سوء اختيار ايشان کفر را، خداوند حکم کفره را بر آنها مترتب فرمود. أَ تُرِيدُونَ أَنْ تَهْدُوا مَنْ أَضَلَّ اللَّهُ: آيا مى‌خواهيد که راه نمائيد کسى را که خذلان نموده و واگذاشته است خداى تعالى، به سبب فرط عناد و جحود ايشان و توفيق هدايت را از ايشان بازداشته، و يا ايشان را به ضلالت مسمى ساخته، و يا حکم به ضلالت ايشان نموده، و يا از راه بهشت او
«1» تفسير صافى، جلد اوّل، صفحه 478 (به نقل از مجمع البيان)
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 533
را به واسطه کفرش گردانيده؟ پس چگونه ايشان را راه راست و هدايت نمائيد در صورتى که حق تعالى آنها را هدايت نمود به ارسال رسل و انزال کتب و ايشان اعراض کردند. وَ مَنْ يُضْلِلِ اللَّهُ: و هر که خدا خذلان کند او را و به حال خود گذارد، و يا او را به ضلالت موسوم سازد، يا گمراه يابد، و يا حکم به ضلالت او نمايد، و يا از راه جنت بگرداند به جهت توغل و انکار و عناد او، با وجود معرفت او به حقيقت و حقيت اسلام، فَلَنْ تَجِدَ لَهُ سَبِيلًا: و چون خدا مضطر ننمود و خود ميل به کفر کرد، پس نيابى هرگز مر او را راهى به حق و طريقى به هدايت.
رفع شبهه: اشاعره به ظاهر آيه استدلال جبر را نمايند، لکن چنين نيست؛ زيرا معنى اصلى اضلال را هلاکت گفته‌اند. و چون به خداى تعالى نسبت داده شود عذاب و عقاب را، محقق مى‌نمايد؛ يعنى هر که را مشيت اکراهى الهى تعلق به عذاب و عقاب او گرفته به سبب سوء اختيارش بر کفر، هر آينه راه لطفى براى او نخواهد بود و خذلان فرمايد او را وقتى که هدايت و ارشاد و لطف در او مؤثر نباشد.
دليل ديگر آنکه: چسان مى‌شود نعوذ باللّه خدا بندگان را گمراه فرمايد و حال آنکه در باره شيطان فرمايد: وَ لَقَدْ أَضَلَّ مِنْکُمْ جِبِلًّا کَثِيراً. يعنى و هر آينه به تحقيق شيطان گمراه کند بسيارى از شما را به جهت متابعتش. و به فرعون نيز اسناد داده که: وَ أَضَلَّ فِرْعَوْنُ قَوْمَهُ وَ ما هَدى. يعنى گمراه کرد فرعون، قوم خود را و راه را به آنها ننمود. پس اگر حق تعالى بندگان را گمراه يا کافر نمودى، ديگر اسناد به غير ندادى.
دليل ديگر آنکه: اگر خدا بندگان را گمراه يا کافر گرداند و در آخرت، ايشان را به سبب کفر و ضلالت معذب فرمايد، نهايت ظلم خواهد بود. و حال آنکه فرموده: وَ مَا اللَّهُ يُرِيدُ ظُلْماً لِلْعِبادِ، و لا ظُلْمَ الْيَوْمَ. مثل آنکه سياه حبشى را عقوبت کند که چرا رنگ تو سياه شده، بايستى سفيد باشد. يا شخص بلند قامت را تعذيب کند که چرا طويل شده‌اى، بايستى قصير باشى. و اين ظلم
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 534
صريح، و عقلا قبيح باشد، و ذات اقدس ذو الجلال منزه از قبيح و مبرى از ظلم است.
دليل ديگر: اگر کفر در کافر، و ضلالت در مضلّ، و فسق در فاسق، و ظلم را در ظالم، خدا جعل کرده باشد، هر آينه انقطاع حجت انبيا و الزام رسل لازم آيد، و حال آنکه فرمايد: لِئَلَّا يَکُونَ لِلنَّاسِ عَلَى اللَّهِ حُجَّةٌ بَعْدَ الرُّسُلِ. يعنى: انزال کتب و ارسال رسل را نموديم تا بندگان را بر خدا حجت نباشد؛ بعد از آمدن رسولان و پيغمبران، حجت خداى را باشد.
دليل ديگر آنکه: خداوند وجود انسانى را به فطرت اسلامى خلق فرموده، به مصداق آيه شريفه: فِطْرَتَ اللَّهِ الَّتِي فَطَرَ النَّاسَ عَلَيْها. و ايضا حديث نبوى: کلّ مولود يولد على الفطرة. «1» که مراد از فطرت، فطرت توحيد و ايمان است که تمام نفوس بشر بر آن متخلق و متولد شوند. و در اين دار تکليف هم خداوند به سبب رسول باطنى (عقل) و رسول ظاهرى (پيغمبر) ايمان و کفر، طاعت و معصيت، هدايت و ضلالت، حق و باطل، نجات و هلاکت را مبين و موضح فرمود که:
إِنَّا هَدَيْناهُ السَّبِيلَ إِمَّا شاکِراً وَ إِمَّا کَفُوراً. يعنى: ما هدايت را به تمام مردم نموديم، يک دسته قبول هدايت نموده، مؤمن و شاکر شدند، و جمعى ديگر به سوء اختيار خود نپذيرفته، کفور و کافر شدند. پس بدين دلايل متقنه، ثابت گرديد که کفر و ضلالت و فسق و ظلم را خود بندگان موجب و فاعل باشند، نه خداى تعالى.