اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
فَما لَکُم فِي المُنافِقِين‌َ فِئَتَين‌ِ وَ اللّه‌ُ أَرکَسَهُم بِما کَسَبُوا أَ تُرِيدُون‌َ أَن تَهدُوا مَن أَضَل‌َّ اللّه‌ُ وَ مَن يُضلِل‌ِ اللّه‌ُ فَلَن تَجِدَ لَه‌ُ سَبِيلاً (88)
پس چه چيز باعث شده که شما مؤمنين در حق منافقين دو دسته شده‌ايد يک دسته براي اظهار اينها ايمان را مي‌گوييد مؤمن هستند و با آنها معامله ايمان ميکنيد و يک دسته براي کشف نفاق آنها با آنها معامله کفر ميکنيد و حال آنکه خداوند اينها را دور انداخته و از رحمت خود بيرون کرده بواسطه کارهاي آنها و اعمال زشت و اظهار کفر خود آيا شما ميخواهيد هدايت کنيد کسي را که خدا آنها را اضلال فرموده و قابل هدايت نيستند و کسي را که خداوند اضلال فرمايد پس نمي‌يابي براي او راه هدايتي.
جلد 5 - صفحه 159
(کلام در اينکه آيه در چند مقام واقع ميشود) مقام اول- در جمله فَما لَکُم فِي المُنافِقِين‌َ فِئَتَين‌ِ منافق کسي را گويند که در باطن کافر است لکن در ظاهر اظهار اسلام ميکند و شهادتين ميگويد اينکه تا مادامي که باطنش مکشوف نشده بايد حکم باسلاميت او نمود و با او معامله اسلام کرد چنانچه در قرآن ميفرمايد وَ لا تَقُولُوا لِمَن أَلقي إِلَيکُم‌ُ السَّلام‌َ لَست‌َ مُؤمِناً نساء آيه 94، لکن در قيامت باشد عذاب گرفتار است إِن‌َّ المُنافِقِين‌َ فِي الدَّرک‌ِ الأَسفَل‌ِ مِن‌َ النّارِ نساء آيه 145، و اما اگر باطنش ظاهر شد چه خودش ظاهر کند چنانچه مورد آيه همين است که جماعتي از مشرکين آمدند مدينه و اظهار اسلام کردند و چون برگشتند بمکه نزد مشرکين کفر خود را فاش کردند بنا بر خبري که منسوب بحضرت باقر عليه السّلام است که در مجمع البيان نسبت ميدهد يا خداوند خبر از باطن آنها داد ديگر نبايد با آنها معامله اسلام نمود و مفاد آيه همين است که مسلمانان در حق اينها دو دسته شدند يک دسته گفتند مؤمن هستند چون شهادتين گفتند يک دسته گفتند کافر هستند چون شرک خود را فاش نمودند خداوند مذمت ميفرمايد دودستگي را بلکه بايد تمام مسلمين با آنها معامله کفر نمايند بلکه اشد از ساير کفار مقام دوم- در جمله وَ اللّه‌ُ أَرکَسَهُم بِما کَسَبُوا رکس بمعني دور انداختن است خدا اينها را دور انداخته و علت و سبب دور انداختن انها عمليات آنها است که خود را از قابليت هدايت انداخته‌اند و فاسد کرده‌اند که مفاد بما کسبوا است هسته خرما موقعي که فاسد شد و گنديد ديگر قابل رشد نيست بايد دور انداخت و زحمت بيهوده در باره او نکشيد، پس دور انداختن خدا اينها را از راه بي‌اعتنايي و مضايقه از هدايت آنها نيست بلکه از راه عدم قابليت آنها است آنهم بدست خود آنها.
مقام سوم- در جمله أَ تُرِيدُون‌َ أَن تَهدُوا مَن أَضَل‌َّ اللّه‌ُ ضلالت بمعني گمراهي
جلد 5 - صفحه 160
است و راه بجايي نبردن است، و اضلال الهي همان دور انداختن باعث ضلالت ميشود در واقع مراتب طوليست اعمال اينها علت سقوط از قابليت هدايت است و سقوط از قابليت هدايت علت دور انداختن آنها است و دور انداختن علت ضلالت آنها است لذا نسبت ضلالت را بخدا داده چون علتش دور انداختن خدا است، و معني ضلالت آنها اينست که نه مؤمنين آنها را بخود راه ميدهند نه مشرکين آنها را قبول ميکنند آدم دو رو همين طور است چنانچه در قرآن ميفرمايد مُذَبذَبِين‌َ بَين‌َ ذلِک‌َ لا إِلي هؤُلاءِ وَ لا إِلي هؤُلاءِ نساء آيه 143، و کسي که اينکه مراحل را طي کرده آيا شما مسلمانان ميخواهيد او را هدايت کنيد هرگز ممکن نيست چون شرط هدايت قابليت است چنانچه ذکر شد بلکه تمام طرق و راه‌ها بر او بسته ميشود و بهيچ کيشي او را نمي‌پذيرند نه کيش يهود، نه نصاري، نه مجوس، نه مشرک، نه مؤمن. چون از او نفاق و دو رويي مشاهده کرده‌اند، و اينکه مفاد جمله وَ مَن يُضلِل‌ِ اللّه‌ُ فَلَن تَجِدَ لَه‌ُ سَبِيلًا که هرگز راهي براي او پيدا نخواهي کرد نعوذ باللّه تعالي من ذلک.
و شايد اينکه محل منافق درک اسفل آتش است علتش همين باشد که درکات جهنم که محل کفار است و معاندين در سلسله مراتب هر کدام در يک از طبقات و درکات هستند هيچکدام منافق را نمي‌پذيرند که با آنها در آن درک و طبقه باشد تا آنکه ببرند آخرين درکات که فقط هم جنس خود او آنجا هستند.
161