تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
إِلاَّ الَّذِينَ يَصِلُونَ إِلى قَوْمٍ بَيْنَکُمْ وَ بَيْنَهُمْ مِيثاقٌ أَوْ جاؤُکُمْ حَصِرَتْ صُدُورُهُمْ أَنْ يُقاتِلُوکُمْ أَوْ يُقاتِلُوا قَوْمَهُمْ وَ لَوْ شاءَ اللَّهُ لَسَلَّطَهُمْ عَلَيْکُمْ فَلَقاتَلُوکُمْ فَإِنِ اعْتَزَلُوکُمْ فَلَمْ يُقاتِلُوکُمْ وَ أَلْقَوْا إِلَيْکُمُ السَّلَمَ فَما جَعَلَ اللَّهُ لَکُمْ عَلَيْهِمْ سَبِيلاً (90)
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 536
إِلَّا الَّذِينَ يَصِلُونَ إِلى قَوْمٍ بَيْنَکُمْ وَ بَيْنَهُمْ مِيثاقٌ: (عطف بر فخذوهم) يعنى ايشان را بگيريد و به قتل آريد، مگر آن کسانى را که پناه آورند به قومى که واقع شده ميان شما و ايشان، عهد و پيمانى. و آنها قبيله خزاعه بودند که هر که به جوار ايشان درآيد، در حمايت آن حضرت باشد. أَوْ جاؤُکُمْ حَصِرَتْ صُدُورُهُمْ: يا مگر آن کسانى که آمدند به شما در حالتى که تنگ بود سينه‌هاى آنها، يا آمدند ايشان تنگدل و منقبض الصدر، أَنْ يُقاتِلُوکُمْ: از آنکه مقاتله کنند با شما، يا به جهت کراهت آنکه با شما حرب نمايند، أَوْ يُقاتِلُوا قَوْمَهُمْ: يا مقاتله کنند با قوم خود از کفار. و آنها بنى مدلج بودند که بعد از واقعه احد، سراقة بن مالک مدلجى را خدمت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم فرستاده، عهد بستند که با پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم مقاتله نکنند و با قريش نيز همين عهد را کردند. از حضرت باقر عليه السّلام مروى است که مراد بنى اسلمند که بلال بن عمر اسلمى را خدمت حضرت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم فرستاده، عهد بستند که مقاتله و حمايت مشرکان ننمايند. و نزد بعضى مراد بنى اشجعند و پيشواى آنها مسعود بن رحيل بود، به مدينه آمدند. رسول صلّى اللّه عليه و آله و سلّم از آنها پذيرائى نمود و سبب آمدن را پرسيد، عرض کردند: براى معاهده که با هم مقاتله نکنيم. حضرت با ايشان عهد بست.
وَ لَوْ شاءَ اللَّهُ لَسَلَّطَهُمْ: و اگر خواستى خدا، و حکمت و مصلحت او تقاضا نمودى، هر آينه مسلط ساختى ايشان را، عَلَيْکُمْ: بر شما به آنکه ترس شما را از قلوبشان بردارد و صدور ايشان را منبسط ساختى و قلوب آنها را تقويت دادى.
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 537
فَلَقاتَلُوکُمْ: پس هر آينه قتال کردندى با شما و دست از جدال با شما باز نداشتى. فَإِنِ اعْتَزَلُوکُمْ فَلَمْ يُقاتِلُوکُمْ: پس اگر کناره کنند از شما، مرتدان حلفا و معاهدان شما، پس مقاتله نکنند با شما، وَ أَلْقَوْا إِلَيْکُمُ السَّلَمَ: و القا کنند به جانب شما، انقياد و استسلام را، يعنى از شما امان طلبند. فَما جَعَلَ اللَّهُ لَکُمْ عَلَيْهِمْ سَبِيلًا: پس قرار نداد خداوند مر شما را بر ايشان، راهى در قتل انفس و نهب اموال ايشان، يعنى شما را اذن نداد در اخذ و قتل ايشان. و به اتفاق علماء تفسير، اين آيه به آيه فَإِذَا انْسَلَخَ الْأَشْهُرُ الْحُرُمُ منسوخ مى‌باشد.