اطیب البیان (سید عبدالحسین طیب)
إِلاَّ الَّذِين‌َ يَصِلُون‌َ إِلي قَوم‌ٍ بَينَکُم وَ بَينَهُم مِيثاق‌ٌ أَو جاؤُکُم حَصِرَت صُدُورُهُم أَن يُقاتِلُوکُم أَو يُقاتِلُوا قَومَهُم وَ لَو شاءَ اللّه‌ُ لَسَلَّطَهُم عَلَيکُم فَلَقاتَلُوکُم فَإِن‌ِ اعتَزَلُوکُم فَلَم يُقاتِلُوکُم وَ أَلقَوا إِلَيکُم‌ُ السَّلَم‌َ فَما جَعَل‌َ اللّه‌ُ لَکُم عَلَيهِم سَبِيلاً (90)
مگر کساني که واصل شوند بقومي که ميانه شما و آن قوم عهد و ميثاقي بسته شده يا کساني که از کفار شرفياب حضور شما شدند و قلب آنها منصرف است از اينکه با شما مقاتله کنند و نه با مشرکين يعني نه با شما باشند و نه بر شما و اگر بر فرض مشية حق تعلق گرفت که با شما مقاتله کنند و بخواهند بر شما تسلطي پيدا کنند با آنها مقاتله کنيد پس اگر کنار رفتند و دست از مقاتله با شما برداشتند
جلد 5 - صفحه 163
و با شما بمسالمت حاضر شدند پس ديگر حق نداريد که متعرض آنها شويد خداوند سبيلي از براي شما بر آنها قرار نداده.
اينکه آيه شريفه و آيه قبل و آيه بعد کفار را چند قسم فرموده و چند دسته کرده: قسم اول- مشرکين و کفاري که با شما در مقام مقاتله هستند و منافقيني که بآنها پيوستند و در مقاتله با شما شرکت کردند واجب است که با آنها مقاتله کنيد که موضوع جهاد و دفاع از شر آنها است مگر اينکه بيايند و بشرف اسلام مشرف شوند که مفاد آيه قبل است.
قسم دوم- کفاري که با شما عهد و ميثاق بستند که با شما مقاتله نکنند مطلقا يا تا مدتي و منافقيني که بآنها واصل شدند و در مقام مقاتله با شما نيستند متعرض آنها نشويد مگر آنکه عهد خود را بشکنند و در مقام مقاتله بر آيند با آنها مقاتله کنيد.
قسم سوم- کفار و منافقيني که ملحق بکفار شدند اگر آمدند و قلبا با شما نه از روي حيله و تزوير قرار داد کردند که نه با شما باشند و نه بر شما باشند آنها را هم ترک مقاتله کنيد و متعرض آنها نشويد.
قسم چهارم- اگر همينها بمقتضي مشيت الهي خواستند مسلط بر شما شوند به اينکه خواستند شما را از بين ببرند با آنها مقاتله کنيد البته.
قسم پنجم- اگر اعتزال کردند و کنار رفتند و در مقام مقاتله با شما نيستند و با شما بمسالمت رفتار کردند حق نداريد متعرض آنها شويد پس از اينکه بيان در شرح آيه شريفه بپردازيم:
إِلَّا الَّذِين‌َ يَصِلُون‌َ إِلي قَوم‌ٍ بَينَکُم وَ بَينَهُم مِيثاق‌ٌ الا استثناء از جمله آيه قبل است که فرمود فَإِن تَوَلَّوا فَخُذُوهُم وَ اقتُلُوهُم حَيث‌ُ وَجَدتُمُوهُم مگر اينکه طائفه از کفار که ملحق شدند بکفاري که با شما عهد و ميثاق بسته‌اند که هيچکدام
جلد 5 - صفحه 164
از شما و آنها متعرض يکديگر نباشيد اينکه هايي که ملحق بآنها شدند حکم آنها را دارند کانه داخل در پيمان شدند.
أَو جاؤُکُم حَصِرَت صُدُورُهُم أَن يُقاتِلُوکُم أَو يُقاتِلُوا قَومَهُم حصر بمعني منع و اطراف گيريست و از اينکه باب است حصار شهر و شبهه محصوره، صدور جمع صدر بمعني قلب است يعني آمدند نزد پيغمبر صلّي اللّه عليه و آله و سلّم و متعهد شدند که نه با شما مقاتله کنند و نه با کفار که هم کيش آنها هستند يعني نه با شما باشند و نه بر شما باشند، اينکه جمله عطف است بر جمله قبل که جزو مستثني است يعني اينها را هم ترک مقاتله کنيد.
وَ لَو شاءَ اللّه‌ُ لَسَلَّطَهُم عَلَيکُم فَلَقاتَلُوکُم لو امتناعيه است و قضيه فرضيه و معني مشيت الهي نه تشريعيه است بلکه تکوينيه است از باب اينکه هيچ امري در عالم صورت تحقق پيدا نميکند تا مشيت حق تعلق نگيريد ما قَطَعتُم مِن لِينَةٍ أَو تَرَکتُمُوها قائِمَةً عَلي أُصُولِها فَبِإِذن‌ِ اللّه‌ِ حشر آيه 5، و اينکه منافات با اختيار ندارد بلکه عين اختيار است، مرحوم سبزواري (ره) ميگويد (و الفعل فعل اللّه و هو فعلنا) يعني فعل باختيار عبد صادر ميشود و موجب ثواب و عقاب و حسن و قبح است و خود عبد با جميع قوي و اختيار تحت مشيت و اراده حق است و همين است معناي فرمايش حضرت رسالت صلّي اللّه عليه و آله و سلّم بابي عبد اللّه عليه السّلام
(اخرج الي العراق فان اللّه شاء ان يراک قتيلا و در حق عيالاتش ان اللّه شاء ان يراهن سبايا
و همين است فرمايش عليا عليه زينب سلام اللّه عليها بپسر مرجانه لعنه اللّه هؤلاء قوم کتب اللّه عليهم القتل فبرزوا الي مضاجعهم و احتياج بدست و پا ندارد فَإِن‌ِ اعتَزَلُوکُم و اگر از شما اعتزال نمودند يعني جدا شدند و با شما مخالفت نکردند و معناي معتزله که يک طائفه از عامه هستند بواسطه خارج شدن از مجلس حسن بصري است و در آيه شريفه از قول حضرت ابراهيم عليه السّلام وَ أَعتَزِلُکُم
جلد 5 - صفحه 165
و آيه بعد فَلَمَّا اعتَزَلَهُم مريم آيه 48 و 49 بهمين معناست.
فَلَم يُقاتِلُوکُم طريفيت با شما نکردند وَ أَلقَوا إِلَيکُم‌ُ السَّلَم‌َ يعني قرارداد صلح و مسالمت با شما بستند فَما جَعَل‌َ اللّه‌ُ لَکُم عَلَيهِم سَبِيلًا جان و مال آنها محفوظ و هيچگونه تعرضي نسبت بآنها حق نداريد.
(تنبيهان)
تنبيه اول- ملاحظه فرمائيد مفاد اينکه آيات شريفه را که بصداي بلند فرياد ميزند که تمام جنگهاي نبي‌ّ صلّي اللّه عليه و آله و سلّم با کفار دفاعي بوده يا کفار حمله باسلام ميکردند يا با محاربين هم دست ميشدند يا در مقام بودند که حمله کنند حضرت در مقام دفع آنها مجاهده ميفرمود، و اعتراضي که يهود و نصاري باسلام دارند که بسر نيزه پيشرفت کرد و تمسّک نمودند بآيه شريفه وَ قاتِلُوا المُشرِکِين‌َ کَافَّةً توبه آيه 36، بسيار واهي و افتراء محض است حتي اينکه آيه شريفه را جمله بعدش را غفلت ميکنند که ميفرمايد کَما يُقاتِلُونَکُم کَافَّةً.
و بالجمله مسئله جهاد و لو از احکام مهمّه اسلام است و در تمام شرايع قبل هم بوده مخصوصا در شريعت موسي (ع) و انبياء بعد از آن مثل داود (ع) سليمان (ع) قضيه طالوت و جالوت و حتي حضرت عيسي عليه السّلام بمقتضاي همين اناجيل رايجه هر چه اصرار کرد بحواريين که او را ياري کنند حتي گفت که شما خردلي ايمان نداريد او را رها کردند بلکه انکار نمودند لکن بعد از آني که آنها را دعوت باسلام ميفرمود که بيائيد معجزات و ادله و براهين واضحه را مشاهده کنيد و از هر جهت حجة را بر آنها تمام ميفرمود و آنها از روي عناد و عصيت قبول نميکردند و مخصوصا در اهل کتاب قبول جزيه هم ميفرمود و آنها حاضر نميشدند حکم جهاد ميآمد آن هم بشرائط مفصلي که در کتاب جهاد عنوان دارند و اغلب جنگهاي پيغمبر صلّي اللّه عليه و آله و سلّم دفاعي بوده چنانچه ذکر شد.
جلد 5 - صفحه 166
تنبيه دوم- اصل حکمت جهاد مثل مرضيست که در عضوي از بدن پيدا شود و موجب سرايت بساير اعضاء گردد طبيب دانشمند ابتداء در مقام معالجه بر ميآيد و اگر قابل معالجه نيست آن عضو را قطع ميکند که سرايت بساير اعضاء نکند، و انبياء و اطبّاء روحاني هستند که خداوند آنها را فرستاده که معالجه امراض روحي از اخلاق رذيله و اعمال سيّئه از پيکر جامعه نمايند و اعظم امراض روحي شرک و کفر است و مرضيست که سرايت بساير اعضاء جامعه ميکند، ابتداء وظيفه انبياء است که در مقام معالجه بر آيند بدعوت بايمان با منطق صحيح و قول ليّن و براهين عقليه و اقامه معجزات و حسن اخلاق بلکه معالجه شوند و اگر عناد و عصبيت و حب‌ّ جاه و مقام و کبر و نخوت مانع شد و از معالجه مأيوس شدند حتي اگر ميديدند که در نسل آنها مؤمني پيدا ميشود باز هم خودداري ميکردند، و اگر از اينکه قسمت هم نااميد ميشدند ناچار بايد اينکه عضو فاسد را قطع کرد تا سرايت بساير اعضاء نکند اينست فلسفه جهاد با کفار و مشرکين.