تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
وَ ما کانَ لِمُؤْمِنٍ أَنْ يَقْتُلَ مُؤْمِناً إِلاَّ خَطَأً وَ مَنْ قَتَلَ مُؤْمِناً خَطَأً فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ وَ دِيَةٌ مُسَلَّمَةٌ إِلى أَهْلِهِ إِلاَّ أَنْ يَصَّدَّقُوا فَإِنْ کانَ مِنْ قَوْمٍ عَدُوٍّ لَکُمْ وَ هُوَ مُؤْمِنٌ فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ وَ إِنْ کانَ مِنْ قَوْمٍ بَيْنَکُمْ وَ بَيْنَهُمْ مِيثاقٌ فَدِيَةٌ مُسَلَّمَةٌ إِلى أَهْلِهِ وَ تَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَصِيامُ شَهْرَيْنِ مُتَتابِعَيْنِ تَوْبَةً مِنَ اللَّهِ وَ کانَ اللَّهُ عَلِيماً حَکِيماً (92)
شأن نزول: آورده‌اند که عياش بن ربيعه قبل از هجرت، مسلمان بود و از قوم خود مخفى مى‌داشت. شبى بگريخت و به مدينه آمد. مادرش از فراق او ناله
«1» تفسير صافى، جلد اوّل، صفحه 482 (بنقل از مجمع البيان)
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 539
مى‌کرد. ابو جهل و حارث که برادر مادر عياش بودند، به عقب او رفتند و به افسانه و افسون از مدينه باز گردانيدند و در مکه دست و پايش بسته، در آفتاب انداختند تا از اسلام برگردد. قول ديگر آنکه چون عياش ايمان آورد و رسول صلّى اللّه عليه و آله و سلّم هجرت نمود، در مکه نتوانست بماند. در کوههاى مدينه جائى ساخته، در آنجا مقيم شد.
چون خبر اسلام و فرار او به مکه رسيد، مادرش سوگند خورد که در زير هيچ سقفى نرود و طعام بيش از سد رمق نخورد تا ابو جهل و حارث او را بياورند.
ايشان برخاسته و حارث بن زيد نيز با آنها همراه شده نزد عياش آمدند. واقعه مادرش را گفتند و عهد نمودند که او را مضرتى نرسانند. او مطمئن شده، از موضع خود پائين آمد، دست به دست آنها داد، فورا دست او را بسته، صد تازيانه زدند و به مکه آوردند. مادرش قسم خورد که او را باز نکنند، تا کافر شود. پس او را در آفتاب انداختند. چون کار بر او سخت شد؛ روزى حارث بن زيد بر او گذشت، گفت: چرا اين همه محنت کشى، از اسلام مفارقت کن تا آسوده شوى. بالاخره عياش از بسيارى ايذاء، کلمه‌اى که از او طلبيدند، بگفت. ثانيا حارث سرزنش نمود که از آن دين برگشتى. اگر حق بود، پس ترک دين حق کردى؛ و اگر باطل بود، تو نيز بر باطل بودى. عياش در غضب شد و قسم خورد که تو را مى‌کشم. عياش هجرت نمود، تجديد اسلام کرد و حارث نيز مسلمان شد. و عياش در وقت اسلام حارث حاضر نبود. روزى حارث را در محله «قبا» تنها يافته، او را کشت، اصحاب او را ملامت کردند که مسلمانى را به ناحق کشتى، در قيامت چه جواب دهى؟ عياش نادم گشته، خدمت پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم عرضه داشت: من از اسلام او خبر نداشتم و به خطا امرى صادر شد، منتظر جوابم؛ آيه شريفه نازل شد:
وَ ما کانَ لِمُؤْمِنٍ أَنْ يَقْتُلَ مُؤْمِناً إِلَّا خَطَأً: و روا و سزاوار نباشد مؤمنى که بکشد مؤمنى را به غير حق، مگر کشتنى به خطا. يا از صفت مؤمن نيست که بکشد مؤمنى را، مگر به خطا. و خطا آنست که در غالب احوال زهوق روح
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 540
مصاحب آن نباشد، مثل رمى مسلمان در صف کفار با جهل به اسلام او. يا آنکه فعل غير مکلف باشد. وَ مَنْ قَتَلَ مُؤْمِناً خَطَأً: و هر که بکشد مؤمنى را به خطا، فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ: پس بر آن قاتل است آزاد کردن بنده‌اى مؤمنه اگرچه صغير باشد، وَ دِيَةٌ مُسَلَّمَةٌ إِلى أَهْلِهِ: و بر آن قاتل است ديه تمام ادا کرده شده، به ورثه مقتول که قسمت کنند ميان يکديگر، مانند ساير مواريث؛ و اين حکم تأديه ديه کامله ثابت است، إِلَّا أَنْ يَصَّدَّقُوا: مگر آنکه ورثه تصدق کنند بر قاتل، و ديه را از او عفو نمايند. تسميه عفو به تصدق، به جهت حثّ و ترغيب است بر عفو، و تنبيه است بر فضل آن. و در حديث آمده: کلّ معروف صدقة: هر امر خيرى صدقه مى‌باشد.
فَإِنْ کانَ مِنْ قَوْمٍ عَدُوٍّ لَکُمْ: پس اگر باشد مقتول از گروهى که دشمن شمايند، يعنى کفار، وَ هُوَ مُؤْمِنٌ: و او مؤمن باشد، فَتَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ: پس بر قاتل است آزاد کردن بنده‌اى مؤمن و اداء ديه به اهل او نشايد، زيرا در ميان مؤمن و کافر ارث نيست. وَ إِنْ کانَ مِنْ قَوْمٍ: و اگر باشد مقتول از قومى که، بَيْنَکُمْ وَ بَيْنَهُمْ مِيثاقٌ: بين شما و آنها عهد و پيمانى، يعنى اهل ذمه. حکم آن، حکم مسلم باشد در وجوب کفاره و ديه، کما قال: فَدِيَةٌ مُسَلَّمَةٌ إِلى أَهْلِهِ: پس بر قاتل است ديه کامله که ادا کند به اهل او، وَ تَحْرِيرُ رَقَبَةٍ مُؤْمِنَةٍ: و آزاد کردن بنده‌اى مؤمن، فَمَنْ لَمْ يَجِدْ فَصِيامُ شَهْرَيْنِ مُتَتابِعَيْنِ: پس هر که نيابد بنده، يا قدرت بر خريدن آن ندارد، پس بر او است روزه دو ماه پى در پى؛ تَوْبَةً مِنَ اللَّهِ: حق تعالى اين حکم را وضع فرمود در ميان بندگان، به جهت قبول شدن توبه بنده قاتل از جانب خدا، يعنى تا توبه او را قبول فرمايد. وَ کانَ اللَّهُ عَلِيماً حَکِيماً: و هست خداى تعالى دانا به حال قاتل و مقتول، حکم کننده در باب ديه و کفاره. يا عالم است به جزئيات و کليات امور، و حکيم و صواب کار است در آنچه بجا آورد.