تفسیر اثنی عشری (حسینی شاه عبدالعظیمی)
يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا إِذا ضَرَبْتُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ فَتَبَيَّنُوا وَ لا تَقُولُوا لِمَنْ أَلْقى إِلَيْکُمُ السَّلامَ لَسْتَ مُؤْمِناً تَبْتَغُونَ عَرَضَ الْحَياةِ الدُّنْيا فَعِنْدَ اللَّهِ مَغانِمُ کَثِيرَةٌ کَذلِکَ کُنْتُمْ مِنْ قَبْلُ فَمَنَّ اللَّهُ عَلَيْکُمْ فَتَبَيَّنُوا إِنَّ اللَّهَ کانَ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيراً (94)
شأن نزول: آورده‌اند که رسول صلّى اللّه عليه و آله و سلّم گروهى را بر قومى فرستاد و از ايشان فقط «مرداس فدکى» مسلمان بود. قوم او بگريختند. چون نزديک آمدند، انديشه کرد که مبادا لشگر پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم نباشد. با مال و متاع و غنم خود، در کوهى متحصن شد. سريه تکبير گويان رسيدند. مرداس آواز تکبير شنيد، دانست لشگر اسلام است. او نيز تکبير گفت و بر مؤمنان سلام کرد و زبان به گفتار لا اله الّا اللّه محمد رسول اللّه گشوده، از کوه به زير آمد. فورا اسامة بن زيد بر او تاخته و به ضرب شمشير، سرش را بيانداخت و هر چه داشت غارت کرد و گوسفندان او را براند. اين خبر به حضرت رسيده، بسيار متألم گشت. فرمود: اى اسامه، کسى را کشتى که از بيگانگى شرک تبرّا نموده و به يگانگى حق تعالى معترف بود. اسامه بر آن عمل نادم شده، گفت: يا رسول اللّه، کلمه گفتن مرداس، از ترس شمشير ما بود. حضرت فرمود: هيچ دل او را شکافته بودى تا دانى که راست مى‌گويد يا
«1» ثواب الاعمال و عقاب الاعمال، صفحه 327، حديث چهارم.
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 543
دروغ؟ و آيه شريفه نازل شد: «1» يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا: اى گروه ايمان آورندگان، إِذا ضَرَبْتُمْ فِي سَبِيلِ اللَّهِ: چون سفر کنيد در راه خدا، يعنى به جهاد قومى رويد، فَتَبَيَّنُوا: پس طلب حال ايشان کنيد و خوب بپرسيد و به احتياط تمام و تأنى، تجسس و تفحص کنيد و تعجيل در قتال منمائيد، تا مبادا مسلمانى به گمان اينکه کافر است کشته شود. وَ لا تَقُولُوا لِمَنْ أَلْقى إِلَيْکُمُ السَّلامَ: و مگوئيد مر کسى را که القا کند به شما سلام را، يعنى تحيّه اهل اسلام گويد، لَسْتَ مُؤْمِناً: نيستى تو مؤمن، و به جهت ايمنى از ما کلمه شهادتين و سلام را به زبان جارى کنى.
تَبْتَغُونَ عَرَضَ الْحَياةِ الدُّنْيا: رد اسلام او کنيد در حالتى که طلب نمائيد مال فانى دنيا را. مراد غنيمت و غنم «مرداس» است. و تسميه مال دنيا به عرض، جهت عدم بقاء آنست. تشبيها له بالعرض الّذى هو خلاف الجوهر.
و اگر شما طالب غنيمتيد، فَعِنْدَ اللَّهِ مَغانِمُ کَثِيرَةٌ: پس نزد حق سبحانه و تعالى، غنايم بسيار است که به دست شما خواهد بود، تا بى‌نياز شويد از قتل مسلمانان براى مال دنيا. به علاوه مثوبات و نعم اخرويه بقا و ثبات دارد، به خلاف حطام دنيوى که فنا و زوال يابد. کَذلِکَ کُنْتُمْ مِنْ قَبْلُ: همچنين بوديد شما پيش از اين، يعنى اول به اسلام در آمديد، توسل به کلمه شهادت نموديد، بدون آنکه مواطات قلوب شما به السنه شما معلوم باشد، و بدان جهت عاصم خون و مال شديد. فَمَنَّ اللَّهُ عَلَيْکُمْ: پس منت نهاد خداى تعالى بر شما به استقامت در دين اسلام و رسوخ در ايمان، فَتَبَيَّنُوا: پس خوب معلوم کنيد و مبين سازيد مهم را و در قتل مردم تعجيل مکنيد به گمان و زعم خود، چه وبال زنده گذاشتن هزار کافر، نزد خدا بهتر است از کشتن يک مسلمان. تکرار اين کلمه به جهت تأکيد و تعظيم اين امر و ترتيب حکم مذکور است بر آن. إِنَّ اللَّهَ کانَ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيراً: بدرستى که خداى تعالى هست به آنچه مى‌کنيد شما،
«1» تفسير صافى، جلد اوّل، صفحه 485.
تفسير اثنا عشرى، ج2، ص: 544
دانا و آگاه و مطلع بر بطون آن. پس در قتل مسارعت مکنيد و طريق احتياط مرعى داريد. مروى است که چون حضرت اين آيه را بر اسامه خواند، بسيار متأسف و مضطرب شد از آن فعل، و گفت: يا رسول اللّه براى من استغفار کن.
حضرت فرمود: کيف اصنع بلا اله الّا اللّه چه کنم به کلمه لا اله الا اللّه، و تا چند بار اسامه طلب آمرزش کرد. پس پيغمبر صلّى اللّه عليه و آله و سلّم فرمود:
فکيف اصنع بلا اله الّا اللّه. پس براى او استغفار نمود و فرمود: بنده‌اى آزاد کن. «1» تبصره: از آيه شريفه: فَتَبَيَّنُوا إِنَّ اللَّهَ کانَ بِما تَعْمَلُونَ خَبِيراً، علماء اخلاق استنباط نموده‌اند به اينکه: مؤمن بايد عارف به زمان خود باشد، يعنى بداند در هر حالى از احوال و هر وقتى از اوقات، از جانب خدا چه فعلى را مأمور و چه عملى را منهى مى‌باشد و با نهايت تعمق و دقت نظر در امورات، خوض و غور بنمايد و ذات احديّت را حاضر و ناظر کليه اطوار خود دانسته و بعد از ترجيح جانب صلاح بر فساد، به تأمل و تأنى شروع به آن کار کند تا عاقبت خسران و پشيمانى براى او حاصل نگردد. و در حکم داود عليه السّلام وارد شده که:
المؤمن يکون عارفا بزمانه حافظا للسانه مقبلا على شأنه مستوحشا من اوثق اخوانه. «2»